«Ауыз жесе, көз ұялар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал біреуден сый, ас не тарту алған адамның сол кісінің алдында тәуелді болып қалатынын айтады. «Ауыз жесе» — біреудің дәмін татып, қолынан бір нәрсе алса; «көз ұялар» — енді оның бетіне тура қарап, кемшілігін айтуға, қарсы сөз айтуға, әділ шешім шығаруға ұялады. Яғни алынған сый адамның еркін байлап, ойын бұрып жібереді. Мақал әсіресе төрелік айтатын, шешім шығаратын адамға пара мен сыйдың қаупін ескертеді. Сонымен бірге ол жақсылыққа қарыздар болу сезімінің адамға табиғи екенін де көрсетеді.
Образдар мен теңеулер
«Ауыз» — алған, татқан, пайдаланған нәрсенің бейнесі. «Көз» — адамның ары мен батылдығының айнасы: адам ұялғанда алдымен көзін тайдырады. Халық осы екі мүшені қатар қойып, бір мүшенің ісі екіншісін байлап тастайтынын көрсеткен. Ас ішкен ауыз үндемей қалады, ал ұялған көз шындыққа тура қарай алмайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақал мүдделер қақтығысы деген ұғымға дәл келеді. Мысалы, сатып алу комиссиясының мүшесі бір компаниядан қымбат сыйлық алса, кейін сол компанияның ұсынысын әділ бағалауы қиын болады. Сондықтан көп мекемеде сыйлық алуға шектеу қойылады. Күнделікті өмірде де адам маңызды шешім алдында өзіне кімнің жақсылығы әсер етіп тұрғанын байқағаны жөн.