Ауыз жесе, көз ұялар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: ауызға түскен ас ішіліп, ләззат алынғанда, көз соған ұялып, тоя қояды деген ишара береді. Астарлы мағынасы: адам өзіне ұнаған, пайдалы не тартымды нәрсені көргенде, оның әсеріне тез ереді, яғни көңіл қалауы ақылдан басым түсіп кетуі мүмкін. Сондықтан бұл мақал нәпсі мен құмарлықтың адамды еріксіз жетелейтінін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «ауыз» — адамның қалауы, тұтынуы, нәпсісі. «Көз» — сыртқы көріп, қызығатын сезім мүшесі. «Ұялар» деген сөз көздің әрекетін адам мінезіне жақындатып, ұялу, имену, тыйылу мағынасын береді. Яғни көз көргенге қызығып тұрса да, ауыздың әсері басым болып, соған мойынсұнуы бейнеленеді. Бұл жерде адам бойындағы құмарлық, тәбет, әуестік өте ықшам да әсерлі түрде суреттелген.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал адамдардың артық тұтынуға, ашкөздікке, ойланбай сатып алуға бейімдігін сипаттағанда қолданылады. Мысалы, біреу дәмді тағамды көріп, тоқ болса да, тағы алып жей береді. Сол кезде «ауыз жесе, көз ұялар» деп, адамның көзі көргенге қызығып, тоқтау қиын болатынын ескертуге болады. Бұл сөз үнемшілдік пен өзін-өзі тежей білудің де маңызын ұқтырады.