Өңештен өткен өзіңдікі.
«Өңештен өткен өзіңдікі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Тамақ өңештен өтіп кеткен соң ғана оны шын өзіңдікі деуге болады: алдыңда тұрған, қолыңа ұстаған ас та әлі біреуге бұйыруы, төгілуі, тартып алынуы мүмкін. Мақал уәдеге, болжамға, қолдағы әлі баянсыз дүниеге сенбей, шын қолға тигенді ғана есепке алуға шақырады. Көбіне жеңіл әзілмен айтылады: ұсынылған дәмнен бас тартпа, кейін болмай қалуы мүмкін. Екінші қыры — адам өзі пайдаланып, игеріп үлгергені ғана оның үлесі, қалғаны әлі жол үстінде.
Образдар мен теңеулер
Өңеш — ауыздан қарынға ас өтетін түтік. Мақал осы шекараны меншіктің шекарасы етіп алған: ауыздан әрі өткен дәмді ешкім қайтара алмайды. «Өңештен», «өткен», «өзіңдікі» сөздері бірдей «ө» дыбысынан басталып, мақалды бір тыныста айтылатын, оңай жатталатын етеді. Ортақ табақтан жеген дастарқан басында бұл бейне айқын: табақтағы ет — ортақ, аузыңа салғаның ғана өзіңдікі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды дастарқан басында қонақты қысылмай жеуге шақырғанда, әзілмен айтады. Сонымен қатар әлі орындалмаған уәдеге, қолға тимеген пайдаға ерте қуанған адамға «асықпа, әуелі қолыңа тисін» деген ескерту ретінде қолданылады. Біреудің үлесін рұқсатсыз алғанды ақтау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Сыйақы береміз деді ме? Өңештен өткен өзіңдікі, әуелі қолыңа тисін».
Қолданылу жағдаяттары
— Базарда сатушы алдын ала төлем сұрағанда, қария мақалды айтып, затты көріп, қолына ұстамай ақша бермейтінін айтты.
— Апасы немересіне соңғы бәліштің бір тілімін ұсынып: «Ал, ұялма, өңештен өткен өзіңдікі», — деді.
— Командаға жүлде уәде еткен демеушінің сөзіне жаттықтырушы мақалды айтып, сенімсіздікпен жауап берді.