«Дауың жоқ болса, кепіл бол.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Басыңда дау жоқ па, тыныш жүрсің бе? Онда біреуге кепіл бол — дау өзі келеді. Мақал мысқылмен айтылған: кепілдік адамға жиі бәле әкелетінін ескертеді. Біреудің қарызына, уәдесіне, адалдығына кепіл болсаң, ол сөзінде тұрмаса, жауап сенің мойныңа түседі: төлеу де, ұят та, араздық та саған қалады. Мақал кепіл болудан мүлде бас тартуды талап етпейді, бірақ кімге кепіл болатыныңды жақсы ойла деп сақтандырады.
Образдар мен теңеулер
Кепіл — біреудің берген сөзіне, алған қарызына өз мал-мүлкімен, абыройымен жауап беретін адам. Ескі қазақ ортасында қарызға, айыпқа кепіл болу жиі кездескен: борышкер қашып кетсе, кепіл төлеген. Мақал «дауың жоқ болса» деп жайбарақат басталады да, кенет «кепіл бол» деп қисынсыз кеңес береді: бұл — мысқылдың әдісі. Тыңдаушы алдымен оны шын ақыл деп ойлайды, сосын астардағы ащы күлкіні түсінеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреуге кепілдікке қол қоюға асыққан туысқа, досқа ескерту ретінде айтады. Сондай-ақ кепіл болып, басқаның қарызын төлеп жүрген кісі өзіне-өзі күле айтады. Реңкі — мысқыл аралас ақыл. Мысал: «Ол жігітке несиеге кепіл болам дейсің бе? Дауың жоқ болса, кепіл бол, артынан өкінбе». Шын сенімді адамға көмектесіп жатқанды кемсіту үшін айтудың қажеті жоқ.
Қолданылу жағдаяттары
— Көршісі банктен несие алатын жиеніне кепіл болуға келіскенде, әйелі ас үйде мақалды айтып, жақсылап ойлануды сұрайды.
— Ауылда қарызын қайтармаған кісінің орнына оның кепілі төлеп жүргенін естіген ақсақал басын шайқап, осы сөзді айтады.