Бір түп ағаш отырғызсаң,
Еңбегіңнің жанғаны.
Адал адам өсірсең,
Басыңа бақ қонғаны.

Негізгі мағынасы

Бір түп ағаш отырғызсаң, еңбегің жанды, яғни зая кетпеді: ол өсіп, көлеңкесі мен жемісін береді. Ал адал адам тәрбиелеп өсірсең, бұл басыңа бақ қонғанмен тең. Мақал ағашты адам тәрбиесімен салыстырып, адал адамды өсірудің ағаш отырғызудан да зор іс екенін айтады. Мұнда бала ғана емес, шәкірт, іні, кез келген тәрбиеленуші туралы сөз болуы мүмкін. Адам өмірінің ең үлкен олжасы — артында адал ұрпақ, адал шәкірт қалдыру.

Образдар мен теңеулер

Қазақ даласы ағашқа жұтаң, сондықтан бір түп ағаш отырғызып, оны суарып өсіру — үлкен еңбек, оның көлеңкесі ауыл үшін олжа. Еңбектің жануы — оның жемісін беруі, зая кетпеуі. Ағаш пен адам параллелі жиі кездеседі: екеуі де тамыр жайып, жыл сайын бой түзейді, екеуі де күтімді талап етеді. Мақал баспалдақпен құрылған: алдымен кішігірім игі іс, одан кейін ең үлкені. Жанғаны мен қонғаны ұйқасы ойды тиянақтайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ата-аналар мен ұстаздарды құрметтегенде, тәрбиелі баласы бар отбасын мақтағанда айтады. Ағаш егу сенбілігінде, мектептегі тәрбие сағатында да жиі естіледі. Ұрпағы жоқ немесе баласымен қиналып жүрген адамға қарата айту абайсыздық болар еді. Мысалы, зейнетке шыққан мұғалімге: «Сіз қаншама адал адам өсірдіңіз, басыңызға бақ қонғаны осы».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда көктемде немересімен алма ағашын отырғызып жатқан ата оған осы мақалды айтып, екі жолының мағынасын түсіндіреді.
— Тойда ұлы әділ дәрігер болып танылған ананы құттықтаған ақсақал тілегін осы мақалмен аяқтайды.
— Мектеп ауласында түлектер ағаш отырғызғанда, директор оларға осы мақалды оқып береді.