Бір таяқ аса тиеді,
Бір таяқ баса тиеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бір адамға айтылған сөз де, жасалған әрекет те ауыр тиюі мүмкін екенін білдіреді. Мұнда тура мағынада таяқтың тиіп кетуі айтылғандай көрінгенімен, астарлы мағынасы — адамның көңіліне қаяу түсіретін, намысына тиюі ықтимал сөз бен іс туралы. Яғни бір нәрсе біреуге бірдей әсер етпейді: біреу сабыр етеді, біреу қатты сезінеді.
Образдар мен теңеулер
«Аса тиеді» және «баса тиеді» деген тіркестер ауызша ықшам, бірақ әсері күшті бейнелеу тәсілі. «Аса» — жанай тиетін, ауырлығы білінетін сөз; «баса» — тура басып, жаншып өткендей қатты әсерді меңзейді. Таяқ образы халық тілінде тек денеге соққы емес, реніш, өкпе, қыспақ, ауыр сөздің белгісі ретінде қолданылады. Сондықтан бұл мақал адамның сезімін жаралайтын кез келген дөрекілікке ескерту жасайды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал біреуге орынсыз әзіл айту, қатты сын айту немесе жұрт алдында ұялту сияқты жағдайларда қолданылады. Мысалы, әріптесін бәрінің көзінше келемеждеген басшыға: «Ондай сөз біреуге аса тиеді, біреуге баса тиеді» деп ескерту айтуға болады. Бұл — сөзді ойланып сөйле, адамның көңілін жаралама деген ұстаным.
Bir taıaq basa tıedi.