Білмеген мың пәлеге тұтылар,
Білген мың пәледен құтылар.

Негізгі мағынасы

Білмейтін адам мың түрлі бәлеге тап болады, ал білетін адам сол мың бәледен аман құтылады. Мақал білімді қорған, ал білмегендікті қауіптің көзі ретінде көрсетеді. Білімді адам қауіпті алдын ала көреді, айласын табады, алданбайды. Білмеген кісі тұзаққа өзі басады, қателігінен шыға алмай, бір пәледен екіншісіне ұшырайды. Мыңдық сан мұнда «есепсіз көп» мағынасында.

Образдар мен теңеулер

Пәле — бәле, қырсық, күтпеген жамандық. Тұтылу — тұзаққа, торға ілініп, шыға алмай қалу. Құтылу — керісінше, тұзақтан босап шығу. «Тұтылар — құтылар» ұйқасы мен «мың пәлеге — мың пәледен» қайталауы екі жолды айнадай етеді: бір сан, бір пәле, тек жалғау мен нәтиже басқа. Аңшының тұзағы мен құсқа құрылған тор — осы бейненің негізі: білмеген құс торға түседі, сақ құс оны айналып өтеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреу білмегендіктен қиындыққа ұшырағанда немесе білімнің қорғаныш екенін түсіндіргенде айтылады. Заң, қаржы, денсаулық туралы әңгімеде жиі естіледі: шартты оқымай қол қою, ережені білмеу. Үні — ескерту, кеңес. Бәлеге ұшырап, қайғырып отырған адамға «білмегенің үшін» деп айту қатыгездік болып көрінуі мүмкін. Мысалы: «Келісімшартты басынан аяғына дейін оқып шық. Білген мың пәледен құтылар».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы жас отбасы несиенің шартын оқымай алып, қиын жағдайға тап болады; көршісі заңгер қызына жүгінуге кеңес беріп, мақалды айтады.
— Жол ережесін жақсы білетін жүргізуші тайғақ жолда апаттан аман қалады; жанындағы жолаушы мақалды еске алады.