Білім - бақтың жібермейтін қазығы,
Білімсіз бақ - әлдекімнің азығы.

Негізгі мағынасы

Білім — бақты қашырмайтын қазық, ал білімсіз бақ — әлдекімнің жемі. Мақал бақыттың білім арқылы ғана сақталатынын айтады. Адамға бақ кездейсоқ келуі мүмкін, бірақ оны ұстап тұру үшін білім мен ақыл қажет. Білімі жоқ адам қолына түскен мүмкіндікті де, байлықты да ұстай алмайды, оны айлалы біреу алдап алып кетеді. Ал білімді адамның бағы қазыққа байланған аттай мықты, оны ешкім оңайлықпен тартып ала алмайды.

Образдар мен теңеулер

Қазық — жерге қағылатын ағаш не темір, оған атты, түйені, малды байлайды. Көшпелі тұрмыста қазығы жоқ ат түнде шешіліп, қашып кетуі мүмкін еді, сондықтан қазық сенімділіктің бейнесі. Мақалда бақ байланатын жылқыға, ал білім оны ұстап тұратын қазыққа ұқсатылады. Азық — жол азығы, тамақ; біреудің азығы болу — басқаға жем болу, олжаға айналу. «Қазығы — азығы» ұйқасы екі жолды тығыз байлап, ойды есте сақтатады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Оқу мен білімнің маңызын, әсіресе кездейсоқ табысты сақтау үшін керек екенін түсіндіргенде ақыл ретінде айтылады. Мысалы, кәсібін енді бастаған ұлына әкесі: «Білімсіз бақ — әлдекімнің азығы, есеп-қисапты үйрен», — дейді. Білімі аз, бірақ еңбекқор адамды кемсіту үшін қолданса, сөз орынсыз.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда мұраға ферма алған жігіт есеп білмей, оны алаяқтарға арзанға сатып жібергенде, қарттар мақалды айтты.
— Мектептегі бітіру кешінде директор түлектерге оқуды тастамауды тілеп, мақалды айтты.
— Ұтыстан үлкен ақша ұтқан анасына қызы қаржы сауаттылығы туралы кітап сыйлап, мақалды айтты.