Биік төбеге шықсаң,
Көзің ашылар.
Жақсымен сөйлессең,
Көңілің ашылар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның ортасы мен көрген-түйгені оның ой-өрісіне тікелей әсер ететінін білдіреді. Биік төбеге шыққанда көз алдың кеңейіп, айналаң анық көрінетіні сияқты, жақсы, парасатты адаммен сөйлессең, ойың толығып, көңілің жадырайды. Мұнда тура мағынада биіктен қарау, астарлы мағынада білімді, көргенді ортадан үйрену меңзеледі. Яғни адам өзі араласқан сөзден, ортадан, мінезден тәрбиеленеді.
Образдар мен теңеулер
«Биік төбе» — кең көзқарас, биік ой, өмірді терең түсіну белгісі. Ол адамның шолақ ойдан арылып, алысқа қарауын бейнелейді. Ал «жақсы адам» — ақыл айтатын, сөзі мен ісі жарасқан, көңілге жылу беретін тұлға. «Көзің ашылар» деген тіркес тек көру емес, түсіну, тану, ұғыну мағынасын береді. «Көңілің ашылар» — жан дүниең сергіп, рухың көтеріледі деген сөз.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал білімді ортаға ұмтылу, пайдалы әңгіме тыңдау, дұрыс адаммен араласу керегін ескертеді. Мысалы, тәжірибелі ұстазбен немесе ақылды әріптеспен сөйлескенде, жаңа ой үйреніп, мәселені басқаша шешуге болады. Сондықтан адам өзін өсіретін ортаны таңдауы керек.
Kóziń ashylar.
Jaqsymen sóılesseń,
Kóńiliń ashylar.