Басқа бақ жарасады,
Батырға жақ жарасады.
Аталы ерден би туса,
Халық пайдасына жанасады.

Негізгі мағынасы

Басқа бақ, батырға жақ қалай жарасса, аталы ерден туған би де халық пайдасына солай жанасады дейді. Әр нәрсенің өзіне лайықты орны бар: бақыт адамның басына, садақ батырдың қолына жарасады. Тәрбиелі, өнегелі әулеттен шыққан би ел қамын ойлап, халықтың ісіне жанасады, яғни пайдасы тиеді. Мақал жақсы тәрбие мен ата өнегесінің адамды елге қызмет етуге баулитынын айтады; бүгін «аталы» сөзін тек тегі емес, тәрбиесі мен өнегесі деп ұққан жөн.

Образдар мен теңеулер

Бақ — бақыт, сәттілік, құт; оны қазақ адамның басына қонатын құс сияқты елестеткен. Жақ — садақ, батырдың басты қаруы; «жақ жарасу» — қару иесіне лайық болу. Аталы ер — әкесі, атасы елге белгілі, өнеге көрген азамат. Бас пен бақ, батыр мен жақ қатар қойылып, «жарасады» етістігі қайталанады: әрқайсысы өз орнында ғана сәнді. Соңғы «жанасады» сөзі «жарасадымен» үндесіп, бидің де өз орнын тапқанын білдіреді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды өнегелі отбасынан шыққан, елге адал қызмет етіп жүрген адамды мақтағанда айтады. Тойда, мерейтойда, ел ағалары туралы әңгімеде естіледі. Бірақ оны «тек текті адам ғана басшы бола алады» деп, басқаларды кемсітуге қолдану орынсыз. Мысалы: «Әкесі де ауылға қамқор еді, баласы да сол жолда — аталы ерден би туса, халық пайдасына жанасады».

Қолданылу жағдаяттары

— Мерейтойда ауыл дәрігерінің ұлы аудан басшысы болып келгенде, ақсақал әкесінің ауылға жасаған жақсылығын еске алып, мақалды айтады.
— Атасы ұстаз болған жас мұғалім ауыл мектебіне оралғанда, көршілер «Аталы ерден би туса, халық пайдасына жанасады» деп қуанады.