«Батыр - ортақ, бақ - жалқы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Батыр бүкіл елге ортақ, ал бақ жалғыз адамға ғана тиесілі. Батырдың күші, ерлігі өзіне емес, халыққа қызмет етеді: ол бәрін қорғайды, оның даңқы бүкіл елдің мақтанышы. Бақ басқаша: ол біреудің басына қонады, оны бөліп беруге, басқаға ауыстыруға болмайды. Мақал адамның ерлігі мен еңбегі жұртқа ортақ игілікке айналатынын, ал жеке сәттілік тек иесінікі екенін айтады. Бұдан ортақ іске қызмет етудің жеке бақтан жоғары тұратыны туралы ой да шығады.
Образдар мен теңеулер
Мақал бір-біріне қарсы қойылған екі қысқа анықтамадан тұрады: «ортақ — жалқы». Жалқы — жеке, жалғыз, біреуге ғана тиесілі; грамматикадағы «жалқы есім» термині де осы мағынадан. Батыр бейнесі қазақ үшін елдің қорғаны: ел жиналып, жауға қарсы батырды алға шығарған. Бақ — құсша басқа қонатын тағдыр сыйы. Осылайша мақал адамның екі түрлі қазынасын қатар қояды: біреуі қоғамдық, екіншісі жеке. Ырғағы ұран сияқты қысқа әрі нық.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреудің жеке табысы мен қоғамға сіңірген еңбегін салыстырғанда, не ортақ іске қызмет еткен адамды мақтағанда байсалды үнмен айтылады. Мысалы, ауылдың бар жұмысына қатысатын, бірақ өзі ауқатты емес жігіт туралы ақсақал: «Батыр — ортақ, бақ — жалқы, оның еңбегі бәрімізге тиді», — дейді. Біреудің жеке бақытын қызғанып, оны бөліспейді деп айыптау үшін қолданса, мақалдың мағынасы бұрмаланады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда су тасқыны кезінде көршілерін құтқарған жігітті ақсақалдар жиында құттықтап, мақалды айтты.
— Олимпиада чемпионы туған ауылына оралғанда, мектеп директоры оның жеңісі бүкіл елге ортақ екенін айтып, мақалды келтірді.