«Баталы құлға бақ қонар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бата алған адамға, тіпті ол қарапайым құл болса да, бақ қонады. Мақал ата-ананың, үлкендердің, елдің ақ батасының адам өміріндегі күшіне сенімді білдіреді. Тегі төмен, мал-мүлкі жоқ адам да ізгі тілекке ие болса, оның ісі оңға басады деп саналған. «Құл» сөзі кең мағынада да түсініледі: «Құдайдың құлы», яғни кез келген адам. Мақалдың өзегі — үлкендердің ризашылығын алу, оларға құрмет көрсету бақыттың бастауы деген түсінік.
Образдар мен теңеулер
Бата — үлкен адамның, ақсақалдың, ата-ананың жақсы тілегі, көбіне алақан жайып айтылатын ақ ниет. Қазақта жолға шығарда, іс бастарда, үйленгенде бата сұрау салты бар. Құл — ертедегі қоғамдағы ең төменгі жіктегі, бас бостандығы жоқ адам. Мақал әдейі ең төмен орындағы адамды алып, батаның оны да көтеретінін айтады. Бақтың «қонуы» — бақыт құсының басқа келіп отыруы туралы көне бейне. «Баталы» мен «бақ» сөздерінің басындағы ұқсас дыбыс мақалды құлаққа жеңіл етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Үлкендердің батасын алудың маңызын айтқанда, ата-анасын сыйлаған баланы мақтағанда жылы ақыл ретінде қолданылады. Мысалы, атасынан бата алып, қалаға оқуға аттанған немересіне әжесі: «Баталы құлға бақ қонар, жолың ашық болсын», — дейді. Адамның бар табысын тек батаға теліп, оның еңбегін елемеу үшін айтылса, мақалдың мағынасы таяздайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда жас жұбайлар ақсақалдан бата алып жатқанда, асаба мақалды айтып, жиналғандарды қол жаюға шақырды.
— Ауылда әскерге аттанатын жігітті әкесі атасына апарып бата алғызып, мақалды айтты.
— Жолға шығар алдында ұлы жаңа жұмысқа бара жатқанын айтқанда, анасы оған бата беріп, мақалды қосты.