Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар,
Қу мақтанса, алдап қаққанын айтар.

Негізгі мағынасы

Батыр мақтанса, жауға қалай шапқанын, елді қалай қорғағанын айтады; қу мақтанса, біреуді қалай алдап, қалай тақырға отырғызғанын әңгімелейді. Мақалдың өзегі: адамның немен мақтанатыны — оның кім екенінің айнасы. Екеуі де мақтанады, бірақ біреуі ерлігін, екіншісі айласын қызық көреді. Мақтанудың өзі айыпталмайды, өлшем — мақтаныштың мазмұнында. Адамды тыңдағанда оның неге масаттанып отырғанына назар аударсаңыз, мінезі өзінен-өзі ашылады.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі параллель жолдан тұрады: «батыр мақтанса» — «қу мақтанса», «жауға шапқанын» — «алдап қаққанын». Бірдей құрылымның ішінде бір-екі сөз ғана ауысып, екі түрлі адам бейнесі шығады. Қу — айлакер, алаяқ, әдіспен пайда табатын кісі. «Алдап қағу» — біреуді алдап, малын не дүниесін иемдену. «Жауға шабу» мен «алдап қағу» қарсы қойылып, ашық күш пен жасырын айла бетпе-бет келеді. Ұйқастың бірдейлігі айырманы одан әрі айқын етеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреудің мақтанышына баға бергенде айтады: адам немен мақтанса, өзін кім деп ұғатынын соның өзі білдіріп қояды. Көбіне ащы әзіл не әшкерелеу ретінде қолданылады, мысалы, басқаны алдап кеткенін мақтан еткен кісіге: «Батыр жауға шапқанын айтар, қу алдап қаққанын айтар, сен қайсысысың?» Ерлігін айтқан адамды кекетуге қолдану орынсыз: мақал шын еңбекті емес, арамдықпен мақтануды әшкерелейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Базарда бір саудагер сатып алушыны қалай алдап кеткенін күліп айтқанда, жанындағы қарт: «Қу мақтанса, алдап қаққанын айтар», — деп басын шайқайды.
— Отбасы кешінде атасы жаралы жолдасын қалай алып шыққанын айтады, ал жиені кассирден артық қайтарым алғанын мақтанып айтады; әкесі екі әңгіменің айырмасын түсіндіреді.