Батыр - айғақ, палуан - куә.
«Батыр - айғақ, палуан - куә.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал батыр мен палуанның қасиеті сөзбен емес, іспен дәлелденетінін айтады. Батырдың ерлігінің айғағы — оның өзі, жаудан қорғаған елі, алған жеңісі; палуанның күшіне куә — оны көрген жұрт пен жеңілген қарсыласы. Яғни нағыз батыр мен палуанға мақтан керек емес, олардың болмысы мен ісі бәрін айтып тұрады. Мақалдың тағы бір қыры бар: елдің күші мен рухының ең айқын дәлелі — оның батырлары мен палуандары.
Образдар мен теңеулер
Айғақ — дау-шарда дәлел, анық белгі, бұлтартпайтын нәрсе; куә — оқиғаны өз көзімен көрген, растайтын адам. Екі сөз де билер сотының тілінен алынған. Мақал ерлік пен күшті сот ісіндегі дәлелге теңейді: батыр мен палуанның өмірі — шешілген даудың айғағы. Палуан — күшті балуан, күресте жығушы; ол тойда, ас беруде көпшіліктің көзінше сынға түскен, сондықтан оған жұрттың өзі куә. Екі бөліктің қысқа, теңдей құрылысы мақалды ұрандай етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды өзін мақтамай-ақ ісімен танылған адамды сипаттағанда айтады; керісінше, көп мақтанып, ісі жоқ адамға қарата да айтылады. Интонациясы — байсалды, кейде мысқыл. Спорт пен ерлік тақырыбында орынды. Бүгін ол сирек естіледі, көбіне кітаби мақал ретінде белгілі. Мысалы, күшін мақтаған жігітке: «Батыр — айғақ, палуан — куә, сөзбен емес, кілемде дәлелде».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдағы той-күресте бір жігіт күшін алдын ала көп мақтағанда, ақсақал оған осы мақалды айтып, бірден белдесуге шақырады.
— Мектептегі сайыстан кейін жеңісін мақтанбай қабылдаған жас балуанды бапкері осы мақалмен мақтайды.