«Бас жаққа барыспаған жөн.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалдың мағынасы толық анық емес, бірақ ол әзіл-қалжыңға қатысты мақалдардың қатарында тұрғандықтан, мынадай оқылымы табиғи: ойын мен әзілде бас жаққа бармаған жөн, яғни адамның ең қасиетті, ең нәзік жеріне тиіспеген дұрыс. Басқа ұру, басты ойыншық ету қазақ ұғымында ауыр саналған; әзілдің де бас жағы бар — адамның ар-намысы, ата-анасы, үлкендері. Құрдастар бір-бірімен қағытысуы мүмкін, бірақ сол шекараға жақындамауы тиіс. Басқа оқылымы — бас жақтағы сыйлы орынға таласпау.
Образдар мен теңеулер
Бас — қазақ дүниетанымында адам денесінің ең қасиетті мүшесі: басқа ұруға, бас киімді аяққа басуға болмайды, сойыстың басы ең сыйлы кісіге тартылады. «Бас жақ» тіркесі үйдің төрін, дастарқанның жоғарғы шетін де білдіреді. «Барысу» — бару етістігінің ортақ түрі: бір-біріне бару, бірге бару. Осыдан мақалдың бейнесін былай түсінуге болады: ойын мен әзіл жеңіл жерде қалсын, адамның басына, яғни қасиетіне жетпесін.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды әзіл-қалжың шектен шығып, біреудің ата-анасына, тегіне, абыройына тиіп бара жатқанда тоқтату үшін айтуға болады. Үні сабырлы ескерту, үлкен адамның ақылы. Сирек қолданылатын, түсінігі бірізді емес мақал, сондықтан оны айтқанда мағынасын қоса түсіндірген дұрыс. Мысал: «Құрдастар бірін-бірі қағытып отырып, біреуі досының әкесін әзілге қоса бастағанда, ағасы: — Бас жаққа барыспаған жөн, — деп тоқтатты».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл тойында құрдастардың әзілі қызып, бірі екіншісінің марқұм атасын күлкіге айналдырмақ болғанда, ақсақал әңгімені басқа арнаға бұрады.
— Мектепте балалар бір-бірін ойнап түрткілеп жүріп, біреуі досының басынан ұрып қалғанда, мұғалім ойынның да шегі бар екенін түсіндіреді.