«Бас аяқтан ақыл сұрамайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бас аяқтан ақыл сұрамайды: ойлайтын бас жүретін аяққа кеңес салмайды. Ескі түсінікте бас — елді басқарған, үлкен, жауапкершілік алған адам, ал аяқ — соңынан ерген, кіші, бағынышты адам. Мақал әр нәрсенің өз орны бар, шешімді жөн білетін, жауап беретін адам қабылдайды деген көзқарасты білдіреді. Сонымен бірге ол кейде мысқылмен айтылады: үлкен адам кішіден кеңес алуды намыс көріп, қателесіп жатқанда.
Образдар мен теңеулер
Мақал адам денесін қоғамның бейнесі ретінде алады. Бас — жоғарыда, ол көреді, естиді, ойлайды; аяқ — төменде, ол жүреді, жүк көтереді, бастың айтқанын орындайды. Қазақ тілінде бұл бейне кең тараған: «ел басы», «бас көтеру», дастарқанның басы мен аяғы, төр мен босаға. Аяққа ақыл сұрау сондықтан күлкілі, жөнсіз көрінеді. Бейне қарапайым, өз денесін әркім біледі, сол себепті ой бірден түсінікті.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне үлкендер өз шешімін қорғағанда айтады: «мен саған ақыл сұраған жоқпын» дегенге жақын, сондықтан үні қатаңдау, кейде өктем. Кіші адам үлкенге ақыл айта бастағанда тоқтату үшін де қолданады. Бүгін әр адамның пікірін тыңдауды бағалайтын ортада бұл сөз менмендік болып естілуі мүмкін, отбасы не ұжым кеңесінде айту орынсыз. Мысалы: «Мен отыз жыл мал бақтым, сен кеше келдің. Бас аяқтан ақыл сұрамайды».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда шөп шабу кезінде бригадир жас жігіттің ескертуін тыңдамай, шөп жаңбырға ұшырайды; ауылдастары мақалды мысқылмен айтады.
— Отбасында атасы немересінің «былай істеңізші» деген кеңесіне күліп, мақалды әзілмен айтады, бірақ артынан сол кеңесті орындайды.
— Футбол командасының капитаны ойын жоспарын өзі құрып, жаңа келген ойыншының ұсынысына мақалмен жауап береді; бапкер оны түзетеді.