Ақ Еділдің өзі болмасақ та, бұлағымыз,
Ақылды бастың өзі болмасақ та, құлағымыз.

Негізгі мағынасы

Ақ Еділдің өзі болмасақ та, оған құятын бұлағымыз; ақылды бастың өзі болмасақ та, сол бастың құлағымыз. Мақалда кішіпейілділік пен өзін-өзі сыйлау қатар тұр. Сөйлеуші өзін ұлы, дана деп атамайды, бірақ үлкен істен шет те емес: ұлы өзенге су қосатын бұлақпыз, даналықты тыңдап, бойына сіңірген құлақпыз. Яғни біз де бір нәрсе естіп-білген, тектіден үлгі алған адамбыз деген сабырлы мақтаныш осы.

Образдар мен теңеулер

Еділ — қазақ жырларында жиі аталатын ұлы өзен, «Ақ Еділ» деп ардақпен айтылады, ескі қоныспен, ел тарихымен байланысты. Бұлақ — жерден шыққан кішкентай таза су көзі, үлкен өзендер осындай бұлақтардан құралады. Екінші жолда бейне адамның денесіне ауысады: бас — ақылдың орны, құлақ — ақылды тыңдайтын, қабылдайтын мүше. Екі жол бірдей құрылған: «өзі болмасақ та» деген қайталау кішілікті, «бұлағымыз — құлағымыз» ұйқасы өзіндік орынды білдіреді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды өзін тым кішірейтпей, бірақ мақтанбай сөйлегісі келген адам айтады: «мен шешен емеспін, бірақ шешендерден естігенім бар» деген сыңайда. Үлкендер алдында сөз алар кезде ізет білдіру үшін де осылай бастайды. Біреу менсінбей сөйлегенде жауап ретінде де жарасады. Үні — сабырлы, ізетті мақтаныш. Мысалы: «Мен ғалым емеспін, бірақ ұстазымның сабағын тыңдағанмын. Ақылды бастың өзі болмасақ та, құлағымыз».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл жиынында жас мұғалім ақсақалдардың алдында ойын айтар алдында мақалмен ізетін білдіреді.
— Белгілі күйшінің шәкірті тойда домбыра тартар алдында ұстазын еске алып, өзін оның бұлағына теңейді.
— Атақты ғалымның ауылдасы екенін мақтан тұтатын қария немерелеріне мақалды айтып, жерлесінен естіген әңгімелерін бастайды.