«Балта сабынан озбас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Балтаның жүзі қанша өткір болса да, сап қайда бұрса, сонда барады: сабы жетпеген жерге жүзі де жетпейді. Мақал осы қарапайым шындықтан үлкен ой шығарады. Әр нәрсенің, әр адамның мүмкіндігі өзін ұстап тұрған тірегімен, тегімен, алған тәрбиесімен өлшенеді. Тәуелді адам өзін билеп отырған кісінің ырқынан аса алмайды, шәкірт ұстазының берген білімінен бірден асып кете алмайды. Кейде мақалды адамның өз шамасын білуі туралы да айтады: жүзі өткір болғанмен, сабы қысқа болса, қол жетер жер шектеулі.
Образдар мен теңеулер
Балта — көшпелі ауылдың күнделікті құралы: отын жарады, ағаш шабады, киіз үйдің сүйегін жөндейді. Оның екі бөлігі бар: темір жүзі мен ағаш сабы. Істі жүзі атқарады, бірақ қимылды сап береді, ал сапты бағыт берген қол ұстайды. Сондықтан «озбас» сөзі орынды: жүз сабынан алға шығып, өз бетінше кете алмайды. Образ екі жақты: сап — негіз, тірек, тәрбие, ал жүз — адамның өнері мен күші. Бірі екіншісіз жұмыс істемейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды адамның қолынан келетін істің шегі туралы айтқанда қолданады. Үлкендер оны жастарға салмақты ескерту ретінде айтады: өз күшіңді, тірегіңді есепке ал, шамаңнан тыс іске ұрынба. Кейде бағынышты адам туралы да айтылады: ол өз басшысының айтқанынан аса алмайды. Біреуді тегімен кемсіту үшін айту орынсыз. Мысал: «Інің жақсы шебер, бірақ әлі менің қасымда жүр, балта сабынан озбас, бірден үлкен тапсырыс алмасын».
Қолданылу жағдаяттары
— Ұста шәкіртінің бірден бүкіл үйдің есік-терезесін жасаймын деп асыққанын көріп, алдымен ұстазымен бірге істеп, қолын жаттықтыруға кеңес береді.
— Ауылдағы жас бригадир бастықтың рұқсатынсыз өз бетінше шешім қабылдай алмай, ақсақалдан ақыл сұрағанда, қария мақалды күліп айтады.