Тасты бассаң кетілер,
Сазды бассаң жетілер.

Негізгі мағынасы

Мақал күш пен еңбекті орнымен жұмсау туралы. Тура мағынасы: тасты басқан, тапаған сайын ол жетілмейді, керісінше кетіледі, яғни шеті сынып, жарықшақтанады; ал сазды басқан сайын ол иленіп, жетіліп, іске жарамды болады. Ертеде кірпіш құюға, там соғуға сазды аяқпен басып илейтін. Астарлы мағынасы — қаталдық пен қысым бәріне бірдей жараспайды: қатты нәрсені күшпен бассаң, ол көнбей, сынады, ал икемді нәрсе еңбек пен сабырдан жетіледі. Кей түсінікте адам мінезіне де қолданылады: үйренуге дайын адам тәрбиемен шыңдалады, ал қасарысқан адамды күшпен бүгу пайдасыз.

Образдар мен теңеулер

«Тас» — қатты, көнбейтін, қысымға сынумен жауап беретін нәрсенің бейнесі. «Кетілу» — шеті сынып, ақаулы болу. «Саз» — илеуге көнетін, басқан сайын біркелкі, берік болатын балшық. «Жетілу» — пісіп, қажетті күйге келу. Екі образ бір әрекеттің — басудың — әр нәрсеге әр түрлі нәтиже беретінін көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін бұл мақал тәрбиеде, басшылықта, кез келген іске күш жұмсағанда орынды. Мысалы, жаңа қызметкерді ұрсып-қорқытып үйретпек болған басшы оның ынтасын сындырып алуы мүмкін, ал сабырмен түсіндіріп, біртіндеп жүктеген басшы оны нағыз маман етіп шығарады. Мақал күштің өзі емес, оны қалай және қайда жұмсау маңызды екенін еске салады.