Баланың тентек болғаны үйінен,
Жігіттің тентек болғаны биінен.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жас баланың бұзық, тентек болып өсуі көбіне үйдегі тәрбиеге байланысты екенін айтады. Ал жігіттің орынсыз қылығы, жөнсіздігі ел ішіндегі билік, сөз ұстаған би сияқты беделді адамдардан көрген өнеге мен бағытқа да қатысты деген ой бар. Яғни адамның мінезі туа салмайды, оны отбасындағы тәрбие, орта, үлгі-өнеге қалыптастырады. Тура мағынасында бала мен жігіттің тентектігі сөз болады, ал астарлы мағынасы — жауапкершілік тек өзіне емес, оны өсірген ортаға да тиесілі.
Образдар мен теңеулер
Мұнда “үй” — отбасы, ата-ана тәрбиесі, алғашқы мектеп. “Би” — елге ақыл айтатын, жол көрсететін тұлға, яғни қоғамдық үлгі мен әділ бағыттың символы. Бала үйден алғанын бойына сіңіреді, жігіт елден көргенін ісіне айналдырады деген ой жатыр. Сондықтан мақал адам мінезін қалыптастыратын екі үлкен ортаны — отбасы мен қоғамды қатар көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал өзекті: балаға тек тыйым салу аз, үйде өнеге көрсету қажет. Мысалы, ата-ана үнемі ұрысса, бала да дөрекі болып өсуі мүмкін; ал жауапты, мәдениетті ортада өскен жас дұрыс жолды тез қабылдайды. Сондықтан тәрбие — сөзбен емес, күнделікті мінезбен беріледі.
Jigittiń tentek bolǵany bıinen.