Бақыттың көзі соқыр:
не тазға, не ақылы азға қонады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы жоқ, ол астарлап айтылған сөз. Мұнда «бақыт» — адамның пешенесіне, жолына бұйыратын несібе, ал «соқыр» дегені оның кімге, қалай қонатынын алдын ала дәл таңдамайтынын білдіреді. Яғни бақ пен сәттілік кейде ойламаған жерден, еңсесі түсіп тұрған, кемшілігі бар, не ақылы аз адамға да келе береді. Бірақ мақалдың түпкі астары — адам бақытқа ғана сеніп отырмай, ақылмен, еңбекпен, намыспен өмір сүруі керек деген ой.
Образдар мен теңеулер
«Соқыр бақыт» деген бейне — бақыттың әділдікпен емес, кездейсоқтықпен келетінін көрсететін көркем теңеу. «Таз» және «ақылы аз» сөздері нақты кемсіту үшін емес, адамның әлсіз тұсын, кемдігін білдіретін образ ретінде алынған. Халық мұнда өмірде бақ пен қабілет әрдайым қабаттаса бермейтінін, кейде қадірі кем адамның да жолы болып кететінін тұспалдайды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақалды лотереядан ұту, күтпеген қызметке көтерілу немесе еңбегі аз адамға оңай мүмкіндік тию сияқты жағдайларда айтуға болады. Мысалы, біреу дайындықсыз-ақ байқауда ұтып кетсе, жұрт «бақыттың көзі соқыр» деп жатады. Алайда мақалдың екінші сабағы да бар: нағыз өмірлік тұрақтылық бақытқа емес, ойға, тәртіпке және еңбектің берекесіне сүйенеді.
ne tazǵa, ne aqyly azǵa qonady.