«Бақ пен дәулет көшпелі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бақ пен дәулет бір орында тұрмайды: көшпелі елдің ауылы сияқты бүгін бір жерге қонса, ертең басқа жаққа көшіп кетеді. Мақал бақыт пен байлықтың тұрақсыздығын еске салады. Бүгін дәулетті отырған адам ертең жоқшылық көруі мүмкін, кеше кедей болған кісінің бағы ашылуы да ғажап емес. Осыдан екі ой туады: барға масаттанба, ол кетуі мүмкін; жоққа мұңайма, бақ сенің есігіңе де бір күні көшіп келуі ықтимал. Мақал әрі тәкаппарды тежейді, әрі қиналған адамға үміт береді.
Образдар мен теңеулер
Көшпелі деген сөз қазақ үшін ең таныс өмір салтын еске түсіреді. Ауыл көктемде көктеуге, жазда жайлауға, күзде күзеуге, қыста қыстауға қонады, бір жерде мәңгі тұрмайды. Бақ пен дәулетті осындай көшке теңеу оларды тірі, қозғалыстағы нәрсе етіп көрсетеді: олар өз еркімен келіп, өз еркімен кетеді. Бақ — тағдырдың сыйы, дәулет — мал-мүлік, байлық; екеуі қатар айтылып, бірге келіп, бірге кететіні аңғартылады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне байлығына, мансабына мастанған адамға ескерту ретінде айтады: бүгін бар, ертең жоқ деген ойда. Жұмысынан айырылған, саудасы құлдыраған кісіні жұбатқанда да айтылады — бақ қайта оралуы мүмкін деген үмітпен. Біреудің жаңа табысын құттықтап тұрғанда айту орынсыз: тілекке суық су шашқандай естіледі. Мысалы, дүкені жабылған досына: «Қам жеме, бақ пен дәулет көшпелі, бір кеткен қайта келеді».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда малы жұтқа ұшырап, қамығып отырған көршісіне ақсақал бақ пен дәулеттің көшпелі екенін айтып, көңілін көтереді.
— Тойда байлығымен мақтанып, ағайынды менсінбей отырған жиенге нағашы апасы ақырын ғана осы мақалды ескертеді.
— Базарда бір кезде ең ірі саудагер болған кісі енді шағын дүңгіршекте отырып, өткенін еске алып, бақ көшпелі ғой деп күледі.