«Ақыл бітпес дәулетке, Дәулет бітпес келбетке.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мұндағы «бітпес» — «таусылмас» емес, «бітпейді, қонбайды» деген мағынада. Байлыққа ақыл қоса бітпейді: дәулеті тасыған адам ақылды бола бермейді. Дәулет те келбетке бітпейді: сұлу, көрікті кісінің бәрі бақуатты емес. Мақал адамның бір қасиетіне қарап, басқасы да бар деп ойлаудан сақтандырады. Ақыл, байлық, көрік бір адамға қатар берілетін сирек сый, әрқайсысы өз алдына бағаланады.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың өзегі — «біту» етістігі. Қазақ тілінде «бақ бітті», «дәулет бітті», «бойына қасиет біткен» деп адамға жоғарыдан берілген, қонған нәрсені айтады. «Бітпес» — сол қонбайтын, қоса берілмейтін. Ақыл, дәулет, келбет тізбекпен жалғасады, әр жолда бірі екіншісіне «бітпейді». Дәулет — мал-мүлік, байлық; келбет — адамның сырт пішіні, көркі. «Дәулетке — келбетке» ұйқасы мақалды тізбекке айналдырады: бір нәрсе екіншісін ала келмейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Байлығына мақтанып, өзін ақылды санайтын адамға мысқылмен, не сұлулығына сеніп, бәрі өзінен-өзі келеді деп жүрген жасқа ескерту ретінде айтылады. Күйеу не келін таңдағанда үлкендер де айтады: сыртына емес, ішіне қара. Мысалы: «Байлығы бар екен, бірақ ақыл бітпес дәулетке — алдымен сөйлесіп көр».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жаңа көлік алған жігіт көршілеріне шаруа жүргізуді үйретпек болғанда, ақсақал жымиып, мақалды айтты.
— Құда түсуге дайындалған отбасында әже немересіне қыздың көркіне ғана емес, мінезіне де қарауды айтып, мақалды еске салды.
Dáýlet bitpes kelbetke.