Көшпелі дәулет кімде жоқ.
Бірде бар да, бірде жоқ.

Негізгі мағынасы

Байлық көшіп-қонып жүреді: ол бір адамда тұрақтап қалмайды, бірде бар, бірде жоқ. «Кімде жоқ» деген сөзбен мақал байлықтың ешкімге мәңгі тиесілі еместігін, әр адамның басынан бар кезі де, жоқ кезі де өтетінін айтады. Бүгін ауқатты отырған адам ертең тарығуы мүмкін, ал бүгін жоқ адам ертең молығуы мүмкін. Осыдан екі түрлі сабақ шығады: байлыққа артық сенбеу, кедейді кемсітпеу және жоқ кезде жігерді жасытпау.

Образдар мен теңеулер

Көшпелі дәулет — көшіп-қонып жүретін байлық. Бұл бейне қазақтың өз тұрмысынан алынған: ел жайлауға, күзеуге, қыстауға көшкендей, байлық та бір үйден екінші үйге көшеді. Көшпелі елде байлықтың басым бөлігі тірі мал болатын, ол ауа райына, жұтқа, барымтаға тәуелді еді, сондықтан «көшпелі» сөзі тура мағынада да шындық. Екі жол «жоқ» деген бір сөзбен аяқталып, ырғақты ұйқас жасайды, ал «бар да ... жоқ» қарсылығы ойды қысқа түйеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Байлыққа мастанған адамға ескерту не жоқшылыққа түскен адамға жұбату ретінде айтылады; үні байсалды, ойлы. Мысалы, кәсібі құлап, күйзеліп жүрген досына жігіт: «Көшпелі дәулет кімде жоқ, бірде бар да, бірде жоқ, әлі-ақ қайта тұрасың», — дейді. Жақында ғана үлкен қаза көрген адамға байлық туралы сөз айту орынсыз.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы бұрынғы бай шаруа кедейленіп, енді өзі бұрынғы малшысынан көмек сұрағанда, қарттар бір-біріне мақалды айтты.
— Тойда байлығымен мақтанған құдаға ақсақал әзілмен мақалды айтып, оның сөзін жұмсартты.
— Әдебиет сабағында мұғалім байлықтың тұрақсыздығы туралы шығарманы талдап, мақалды тақтаға жазды.