Байдан пайда, қудан айла артылмас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал бай адамнан да, қу адамнан да бір қасиет үзілмейді деген ойды білдіреді. Тура мағынасында, байдың қолында мал-мүлкі көп болғандықтан, одан пайда не қолдау күтуге болады; ал қу адам кез келген жағдайда айласын асырып, өз мақсатын орындайды. Астарлы мағынасы — адам мінезі мен болмысы тұрақты келеді: дәулетті жанның берері мол, ал қулығы басым жан тірлікте айласына сүйенеді. Мақал адамды сыртқы көрініске емес, ішкі қасиетке қарап тану керек екенін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «бай» — тек дәулетті кісі емес, қолында мүмкіндігі бар, жәрдемі тиюі ықтимал адам. «Пайда» сөзі оның пайдасы мен қайыры барын меңзейді. «Қу» — айлалы, есеппен жүретін, сөзбен де, амалмен де жол табатын адам. «Айла» оның мінезіндегі тұрақты белгі ретінде алынған. Яғни мақал екі түрлі адам типін салыстырып, бірінің берерін, бірінің қулықпен жүрерін бейнелейді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал таныс адамға баға бергенде немесе біреудің мінезін сипаттағанда айтылады. Мысалы, бір кәсіпкер қиын кезде жұмыскерлеріне көмектесіп, несие берсе, жұрт «байдан пайда артылмас» деп айтады. Ал біреу үнемі сөзбен айналып, өз пайдасын ғана ойлап жүрсе, оның қулығын осы мақалмен аңғартады. Мұнда негізгі ой — адамды ісі мен мінезі арқылы тану.