Аударыспақ ойнаса,
Аздың арты қылпылдар.
Бөрік алыспақ ойнаса,
Таздың арты қылпылдар.

Негізгі мағынасы

Аударыспақ ойнала бастаса, күші аз, әлсіз адам секемденіп, қобалжиды: аттан аударылып, масқара боламын деп қорқады. Бөрік алыспақ ойнала бастаса, таз секемденеді: бөркі жұлынса, басы ашылып қалады. Мақал әр адамның өз осал жері барын, ойын не сынақ сол осалдыққа тиетін болса, адамның іштей қобалжитынын күлкілі суретпен көрсетеді. Кімнің неден қорқатыны оның кемшілігін әшкерелейді деген ой да бар.

Образдар мен теңеулер

Аударыспақ — ат үстінде екі жігіттің бір-бірін аттан аударып түсіруге тырысатын күш ойыны. Бөрік алыспақ — бір-бірінің бөркін жұлып алуға таласатын ойын. Қылпылдау — секемдену, лыпылдау, мазасыздану; арты қылпылдау — орнында тыныш отыра алмай, қобалжу. Таз — бас терісінің ауруынан шашы түскен адам, ол бас киімін шешпеуге тырысқан, сондықтан бөрік алыспақ оған ең қорқынышты ойын. Мақал екі бөліктен тұрады, әр бөлікте ойын мен одан қорқатын адам жұп құрайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреудің осал жеріне тиетін әңгіме не сынақ басталғанда, оның қобалжуын байқаған адамдар әзілмен айтады. Сарыны — мысқыл, күлкі. Мақалдың екінші бөлігі ауруды күлкі етеді, сондықтан шашы жоқ не науқас адамның көзінше айту дөрекілік. Көбіне жалпы мағынада, өз осалдығынан қорқатын адамды сипаттау үшін қолданылады. Мысалы: «Емтихан туралы сөз қозғалғанда бәрі тыныш, тек сабақ оқымағаны ғана қобалжиды: бөрік алыспақ ойнаса, таздың арты қылпылдар».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл мерекесінде аударыспақ жарияланғанда, жас жігіттердің бірі атын шетке бұрып, тасаланды; ақсақалдар жымиып, мақалдың бірінші жолын айтты.
— Отбасы кешінде кеше ыдыс жуудан қашқан кім деп сұрағанда, кенже ұлдың қобалжығаны бірден байқалды; әкесі күліп, осы мақалды айтты.