Құдашамен құда ойнар,
Қошақанмен бөрі ойнар.
«Құдашамен құда ойнар, Қошақанмен бөрі ойнар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал қазақтың құда мен құдаша арасындағы дәстүрлі әзіл-қалжыңын бейнелейді. Салт бойынша құда жағы құдашамен еркін әзілдесе алады, бұл — жарасымды ойын, туыстықтың жылы белгісі. Бірақ екінші жолдағы теңеу ойынның екі жағы бірдей болмайтынын еске салады: бөрінің қошақанмен «ойыны» бөріге ермек болғанмен, қошақанға қорқыныш. Сол сияқты жасы, күші, беделі басым адамның әзілі әлсіз жаққа кейде ауыр тиеді. Демек, мақал әзілге рұқсатты мойындай отырып, оның шегін де аңғартады: ойын біреуге ғана ойын болып, екіншісіне қорлық болмауы керек.
Образдар мен теңеулер
«Құда» мен «құдаша» — екі әулетті жалғаған, бір-бірімен әзілдесуге салт бойынша құқығы бар туыстар. «Қошақан» — момын, қорғансыз төл, «бөрі» — күшті жыртқыш. Бөрі мен қошақанның ойыны — бір жақтың еркіндігі мен екінші жақтың дәрменсіздігінің бейнесі. Осы қатарластыру арқылы халық жарасымды қалжың мен шектен шыққан қағытпаның арасы жіп-жіңішке екенін көрсеткен.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бүгін бұл мақалды үлкен мен кіші, басшы мен қызметкер, ортаның сыйлы адамы мен жаңа келген кісі арасындағы әзілге қатысты айтуға болады. Мысалы, той үстінде біреуді жұрт алдында қағытып, бәрі күлгенде, сол адамның өзі қызарып, ыңғайсызданып отырса, бұл енді ойын емес. Әзіл екі жаққа да күлкі сыйлағанда ғана жарасады.
Qoshaqanmen bóri oınar.