Жаманға айтқан ақыл
Жапанға атқан оқпен тең.
«Жаманға айтқан ақыл Жапанға атқан оқпен тең.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жаманға айтқан ақыл жапан далаға атқан оқпен тең: екеуі де босқа кетеді дейді. Бұл жердегі «жаман» — сөз ұқпайтын, түзелгісі келмейтін, жақсы сөзді бағаламайтын кісі. Оған қанша кеңес айтсаң да, ешқайсысы мақсатына жетпейді, оқ сияқты бос далаға түседі. Мақал ақылды әркімге шашпай, тыңдайтын адамға айтуға үйретеді. Сонымен бірге ақыл айтушыға жұбаныш та: егер сөзің өтпесе, кінә тек сенде емес.
Образдар мен теңеулер
«Жапан» — ел жоқ, ағаш жоқ, кең бос дала, иесіз жер. Оқты нысанасыз жапанға ату — мергеннің ісі емес: оқ тиетін жер жоқ, оқ жоғалады. Аңшы үшін оқ та, дәрі де санаулы болған, сондықтан босқа атылған оқ — нақты шығын. Мақал ақылды оққа теңейді: ол да нысанаға бағытталады, тиіп, нәтиже беруі тиіс. «Жаманға» мен «жапанға» сөздерінің дыбыстас келуі теңеуді құлаққа жабыстырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреуге қайта-қайта ақыл айтып, ештеңе өзгермегенде шаршаған кезде айтады. Кейде кеңес айтқысы келіп тұрған адамды тоқтату үшін де қолданылады: бекер әуре болма. Интонациясы — ренішті, өкінішті. Адамның көзінше айтылса, оны «жаман» деп таңбалағандай болады, сондықтан бетке айтуға келмейді. Мысалы: «Оған бекер уақыт кетірмеші, жаманға айтқан ақыл жапанға атқан оқпен тең».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл мұғалімі жыл бойы сабақ оқымайтын баланың әкесіне айтып шаршап, әріптесіне мұңын шағады.
— Шопан жігітке қойды егістікке жібермеуді талай айтқан ақсақал ақыры қолын бір сілтеп, мақалды айтады.
— Көршісіне қоқысты көшеге тастамауды бірнеше рет өтінген әйел ақыры ауыл әкіміне барады.
Japanǵa atqan oqpen teń.