Арзан болса,
Алушыдан ынсап кетеді.
Қымбат болса,
Сатушыдан ынсап кетеді.

Негізгі мағынасы

Тауар арзан болса, алушы өлшемін жоғалтады: керегінен көп алады, бағаны тағы түсіргісі келеді, затты қадірлемейді. Тауар қымбат болса, енді сатушы өлшемнен шығады: бағаны асыра көтеріп, пайдаға құныға береді. Мақал сауданың екі жағын бірдей сынайды: ынсапты жағдайы қолайлы жақ жоғалтады. Кең мағынада адамның пайдаға бейім табиғатын, жағдай берсе шектен шығып кететінін байқатады. Сауда да, адам арасындағы қатынас та әділ өлшеммен ғана берекелі.

Образдар мен теңеулер

Ынсап — қазақ ұғымында ішкі өлшем, ар-ұяттың шегі, «жетер» дей білу. Ынсапты адам артығын алмайды, біреудің ақысын жемейді. Мақал төрт жолды екі айна сияқты құрған: «арзан — алушы», «қымбат — сатушы», екеуінде де «ынсап кетеді». Бұл симметрия кінәні бір жаққа ғана артпайды: алушы мен сатушы бірдей адам, бірдей әлсіз. «Кетеді» етістігі ынсапты адамнан шығып кететін тірі нәрсе сияқты етіп көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал сауда-саттықта екі жақтың да шектен шыққанын байқағанда, бағаның тым түсіп не тым өскенін талқылағанда айтылады. Үні — салмақты, әділ байқау. Мысалы, жеңілдік күні дүкеннен тоғыз қап ұн арқалап келген көршісін көріп, әйел: «Арзан болса, алушыдан ынсап кетеді» деп күледі. Сатушыны не алушыны жалпылай айыптау үшін емес, екі жақты да ескерту үшін айтылады.

Қолданылу жағдаяттары

— Қуаңшылықтан мал арзандағанда, бір саудагердің бүкіл отарды болмашы ақшаға сұрағанын көрген қарт малшы мақалдың алғашқы жолдарын айтты.
— Көктемде көкөніс тапшы болғанда, қызанақты үш есе қымбат сатқан көршісіне ауылдың егіншісі мақалдың соңғы жолдарын ескертті.