Ат үйірін сағынса,
Артқы аяғын қағынар.
«Ат үйірін сағынса, Артқы аяғын қағынар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үйірінен бөлек байлаулы тұрған ат мазасызданып, кісінеп, артқы аяғымен жер тарпып, тыпыршиды. Мақал сағыныштың адамды да тыныш отырғызбайтынын осы көрініспен береді: туған жерін, жақындарын аңсаған адам бір орында отыра алмай, алаңдап, кетуге оқталады. Ішкі сағыныш сыртқа шығып, қимылынан, мінезінен білінеді. Бұл жол, әдетте, «Ер елін сағынса, ер-тұрманын тағынар» деген жалғасымен қатар айтылады.
Образдар мен теңеулер
Үйір — айғыр бастаған жылқылар тобы; жылқы табынды жануар, үйірінен ажырауды қатты сезінеді. Оны бөлек байлап қойса, кісінеп, тыпыршып, аяғын қағып тұрады. «Қағыну» — қағып-сілку, тыпыршу. Малшы бұл белгіні жақсы біледі: жылқы иесін емес, үйірін іздейді. Мақал осы табиғи көріністі адамның көңіл-күйіне айна етеді: сөзбен айтылмаған сағыныш қимылдан сезіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды үйінен, ауылынан алыстап, сағынған адамның мазасыздығын түсіністікпен айтқанда қолданады. Көбіне жылы әзіл не жұбату ретінде айтылады: «Тыным таппай жүрсің ғой. Ат үйірін сағынса, артқы аяғын қағынар деген». Әскерде, алыс сапарда, басқа қалада жүрген жақынына арнап айтады. Мысалы, вахтада жүрген ұлы жиі қоңырау шала бастағанда шешесі осылай күледі. Біреудің сағынышын мазақ ету үшін айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Жазғы лагерьге барған бала үшінші күні-ақ үйіне қоңырау шалып, «қашан келіп аласыңдар» деп сұрай берді. Әкесі мақалды айтып, ұлын жұбатты.
— Шетелде жұмыс істеп жүрген ағасы Наурыз жақындағанда күнде хабарласып, ауылдың жаңалығын сұрайтын болды. Анасы күліп: «Үйірін сағынған ғой», — деді.
Artqy aıaǵyn qaǵynar.