Қорғанды шаһар қаласын,
қазақ емес, сарт білер;
Тас айылдың батқанын
иесі емес, ат білер;
Ер жігіттің қадірін
жақыны емес, жат білер.

Негізгі мағынасы

Үш мысал бір ойға жетелейді. Қамалмен қоршалған қаланың құндылығын көшпелі қазақтан гөрі сонда тұрып, сауда жасайтын қала тұрғыны жақсы біледі. Қатты айылдың атқа батып тұрғанын үстіндегі иесі емес, батқан ат сезеді. Ер жігіттің қадірін де күнде қасында жүрген туысы емес, сырттан келген бөтен адам дұрыс бағалайды. Жақынға үйреншікті нәрсе елеусіз болады, ал жат көз артықшылықты да, кемшілікті де бірден көреді.

Образдар мен теңеулер

«Сарт» — бұрын отырықшы, қала мен базарда тұрған Орта Азия халқын, көбіне саудагерлерді атаған сөз; қамалды шаһар соның тұрмысы. «Айыл» — ер-тоқымды аттың бауырына тартып байлайтын белдік. «Тас айыл» — тасша қатып, тым қатты тартылған айыл: ол аттың бауырын қажап, батып кетеді, ал атта отырған кісі мұны сезбейді. Үш тармақ бірдей құрылған: әр жолда «… емес, … білер» деген қарсы қою бар, сарт — ат — жат сөздері ұйқасып, ойды үш рет нығайтады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды адам өз ортасында бағаланбай, бөгде жерде құрметке бөленгенде айтады. Үнінде өкпе де, ащы шындық та бар: туыстар оның еңбегін көрмеді, жат адамдар көрді. Кейде жақын адамдарға ескерту ретінде де айтылады: қасыңдағыны бағалай біл. Мысалы: «Інісін ауылда ешкім елемеуші еді, қалада ұстаз болып танылды. Ер жігіттің қадірін жақыны емес, жат білер деген осы». Жалпы туысқандыққа күмән келтіру үшін айтылмайды.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы ағаш шебері ұзақ жыл ешкімге елеусіз жүрді, ал алыстан келген саяхатшылар оның ер-тұрманын көріп, таңданып сатып алды. Ағасы сонда осы мақалды есіне алады.
— Отбасында ұлдың көмегін ешкім байқамайды, ал көрші әйел оны «үйдің тірегі» деп мақтайды. Әже осы сөзді айтып, қызына ой салады.
— Жас күрескерді өз ауданы жарысқа жібермей жүрді, ал көрші облыстың бапкері оны бірден командасына алды.