Жаман болса ағамыз,
Жақсыны қайдан табамыз?

Негізгі мағынасы

Мақал әулеттегі үлкеннің орнын сұрақ арқылы көрсетеді: жақсылықтың, өнегенің, қамқорлықтың алғашқы көзі — аға. Ол жаман болса, кішілер үлгіні, тіректі сырттан іздеуге мәжбүр, бірақ бөтен адам ағаның орнын баса алмайды. Екінші қыры: ағамыз қандай болса да, өзіміздікі, оны айырбастап, жақсысын басқа жерден табу мүмкін емес. Бұл сөз ағаға — ескерту, ініге — сабыр: үлкен өзінің кімге үлгі екенін ұмытпасын, кіші бар ағасын жатсынбасын.

Образдар мен теңеулер

Мақал риторикалық сұраққа құрылған: жауап күтілмейді, ол сұрақтың өзінде айтылған — ешқайдан таба алмаймыз. «Жаман — жақсы» қарама-қарсылығы мен «ағамыз — табамыз» ұйқасы екі жолды тұтас етеді. Көпше түрдегі «-мыз» жалғауы сөйлеушіні жалғыз емес, бүкіл бауырлар атынан сөйлетеді: бұл — бір әулеттің ортақ мұңы. Бейнесі жоқ, сөзі қарапайым, бірақ сұрақтың өткірлігі ойды есте қалдырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ағасының теріс жолға түскеніне налыған інілер айтады, не ата-ана үлкен балаға ескерту ретінде қолданады. Реңкі — өкініш, мұң, кейде жеңіл кінә. Біреудің ағасын көпшілік алдында масқаралау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Інілерің саған қарайды; жаман болса ағамыз, жақсыны қайдан табамыз деп жүрмесін».

Қолданылу жағдаяттары

— Ағасы ішімдікке салынғанда, інілері ақсақалға барып мұңын шақты; ақсақал басын шайқап, мақалды айтты.
— Үлкен ұлы мектепті тастаймын дегенде, анасы оған кішілерінің бәрі соған қарап отырғанын ескертті.