«Алдамасаң базар жоқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Базарда сатушы тауарын мақтайды, кемшілігін жасырады, бағаны асырып айтады; алушы да жоқтан өзгені іздеп, бағаны түсіруге тырысады. Мақал осы сауданың табиғатын ащы күлкімен айтады: базар біраз алдау-арбаусыз жүрмейді. Бұл алдауды ақтау емес, тәжірибелі адамның ескертуі: базарға барғанда сақ бол, айтылғанның бәріне сенбе. Кейде мақалды саудагер өзін әзілмен ақтау үшін де айтады, мұндайда онда жеңіл мысқыл бар.
Образдар мен теңеулер
Базар — көшпелі қазақ үшін қала мен даланың кездесетін орны: мал айдап, жүн, тері әкеліп, орнына мата, шай, ыдыс алатын жер. Ауылдан келген қарапайым адам базардағы айла мен сөз шеберлігіне таңдана да, сақтана да қараған. Мақал шартты түрде құрылған: «алдамасаң — жоқ», яғни алдау базардың шарты сияқты көрсетіледі. Осы асыра сілтеу мақалды мысқылға айналдырады: шын мәнінде ол базардағы адамның көзін ашуға арналған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал базардан алданып қайтқан адамға, саудагердің мақтауына сеніп қалған кісіге айтылады; кейде сатушылар өзара әзіл ретінде қолданады. Үні — ащы әзіл, ескерту. Мысалы, «жаңа» деп сатылған телефонның ескі болып шыққанына ренжіген ұлына әкесі: «Алдамасаң базар жоқ, енді сабақ болсын» дейді. Алдауды дұрыс іс ретінде үйретуге, өз алаяқтығын ақтауға қолдану мақалды бұрмалау.
Қолданылу жағдаяттары
— Мал базарында тісі қартайған қойды жас деп сатып алған күйеуіне әйелі мақалды айтып, келесі жолы малды тісінен тексеруді ескертті.
— Жеміс сатып тұрған әйел үстіңгі жағына ірілерін қойып, астына ұсағын салып жатқан көршісін әзілмен осы сөзбен түйреді.
— Сауда-саттықты енді бастаған жиеніне нағашысы алғашқы сапарда-ақ сақ болуды үйретіп, мақалды айтты.