«Айырылар дос аяулыңды сұрайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ажырасқысы келген дос саған ең қымбат нәрсеңді сұрайды. Ол бермейтініңді біледі; бас тартқаның оған өкпелеуге, араны ашуға сылтау болады. Яғни айырылғысы келген адам себепті өзі жасайды: орындалмайтын өтініш айтып, кінәні саған аудармақ болады. Мақал достықтың бұзылуы кенеттен емес, жасанды сылтаудан басталатынын көрсетеді. Досың бұрын сұрамаған нәрсені шектен тыс талап ете бастаса, бұл оның ниеті өзгергенінің белгісі болуы мүмкін.
Образдар мен теңеулер
Аяулы — аялайтын, көздің қарашығындай сақтайтын нәрсе: сүйікті тұлпар, атадан қалған мұра, қымбат бұйым. Қазақта дос арасында сый сұрау ұят саналмаған, бірақ сұраудың да шегі болған; әдепті адам досының жанына батарлық нәрсені сұрамайды. Мақалдағы «айырылар» сөзі болашақ шақта тұр: дос әлі кетпеген, бірақ кетуге бекінген. Осы бір етістік бүкіл оқиғаның ішкі себебін ашып тұр. Мақал «Айырылар дос ердің артқы қасын сұрайды» деген нұсқасымен үндес.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды досының орынсыз, қиын талабына таңырқаған адамға, не ара-қатынас суып бара жатқанын сезгенде айтады. Сарыны мұңды, ескерту. Досының шын қажеттен шыққан өтінішін «айырылар дос» деп бағалау әділетсіз: мақал сылтау іздеген адам туралы. Мысалы: «Жыл бойы хабарласпай жүріп, енді атамның домбырасын сұрайды. Айырылар дос аяулыңды сұрайды деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Көршісі күтпеген жерден оның әкесінен қалған күміс ер-тұрманды сұрап, бермеген соң өкпелеп кеткенде, шешесі мақалды айтты.
— Бірге оқыған құрбысы тойға анасының ең қымбат зерлі шапанын беріп тұруды талап етіп, бас тартқанда араздасып кетті.