«Сұрай келе жанындағы әйелің қарын бөле шығады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Шежірені түптеп сұрастыра берсең, қасыңда отырған өз әйелің де қарын бөле, яғни туған апалы-сіңлілі екі әйелдің баласы болып шығады деген әзіл аралас байқау. Қазақта әке жағынан жеті атаға дейін қыз алыспайды, ал ана жағынан тарайтын туыстықты әркім түгел біле бермейді. Рулар ғасырлар бойы бір-бірімен құда болып, қыз алысып келгендіктен, түбін қазбаласаң, кез келген адам туыс боп шығады. Мақал қазақтың бәрі бір-біріне жалғасып жатқан үлкен әулет екенін асыра айтады, әрі туыстықты тым қазбалай беру күлкілі жағдайға тірейтінін де аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Қарын бөле — апалы-сіңлілі әйелдердің балалары, «бір қарыннан тараған» аналардың ұрпағы. «Қарын» сөзі мұнда ананың құрсағын білдіреді, «қарындас» сөзі де осымен байланысты. Бөленің бұл түрі — ең жақын туыстың бірі. «Сұрай келе» тіркесі қазақтың таныстасу салтын еске салады: кездескен адамдар алдымен «қай елсің, қай рудансың, нағашың кім?» деп сұрасады. Осындай сұрастырудың соңы көбіне күтпеген туыстықпен аяқталады. Мақалдағы «жанындағы әйелің» — асыра айтудың шегі: бөтен адам түгілі, өз әйелің де жақын туыс боп шығады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бейтаныс адамдар әңгімелесіп отырып, ортақ туыс тауып қалғанда, күлкімен айтылады. Қазақтың туыстық жүйесі қаншалықты тығыз екенін әзілмен көрсету үшін де қолданылады. Сарыны — жылы әзіл, таңдану. Туыстық мәселесі байыппен қозғалған әңгімеде, мысалы, неке туралы шешім қабылданып жатқанда, бұл сөзді айту орынсыз. Мысалы: «Пойызда танысқан кісі нағашы апамның немересі боп шықты. Сұрай келе жанындағы әйелің қарын бөле шығады деген рас екен».
Қолданылу жағдаяттары
— Жолда бір купеде келе жатқан екі әйел шежіре таратып отырып, әжелерінің апалы-сіңлілі екенін білгенде, біреуі күліп мақалды айтты.
— Тойда қатар отырған құдағилар бір-бірінің нағашы жұртын сұрастырып, алыс туыс болып шыққанда, асаба осы мақалмен күлкі тудырды.