Айыр құйрық шаяннан,
Айыр тілді адам жаман.

Негізгі мағынасы

Шаянның құйрығында у бар, шақса ауыр зардап тигізеді. Мақал айыр тілді адам одан да жаман дейді. Айыр тілді — екі жүзді, бір ауызбен екі түрлі сөйлейтін, біреуге бірдеме, екіншісіне басқа айтып, ел арасына от салатын кісі. Шаянның уы бір адамға тисе, екіжүзді адамның сөзі тұтас ауылды, отбасын араздастыруы мүмкін. Оның тағы бір қаупі — сырттай жылы көрінеді, сондықтан одан сақтану қиын. Мақал мұндай адамнан аулақ болуға, оның сөзіне ермеуге шақырады.

Образдар мен теңеулер

Шаян — құйрығының ұшында улы инесі бар, дала мен шөлде кездесетін жәндік. Малшылар оны жақсы білген, түнде киіз астына, етікке кіріп кететінінен сақтанған. «Айыр тіл» бейнесі жыланнан алынған: жыланның тілі ұшы екіге айырылған, ол да улы, жылпос жәндіктің белгісі. Осылайша мақалда екі улы жан қатар келеді, екеуі де «айыр» сөзімен сипатталып, бір-біріне айна болады. Ұйқас (шаяннан — жаман) мақалды жеңіл жаттатады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Өсек тасушы, екі жаққа екі түрлі сөз тасып, ел арасын бұзатын адам туралы айтылады. Үні — айыптау, жиіркену, кейде басқаларға ескерту. Көбіне сол адамның көзінше емес, сырттай айтылады. Мысалы: «Анау кісіге сырыңды айтпа, саған бір, маған бір сөйлейді. Айыр құйрық шаяннан, айыр тілді адам жаман».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда екі көршінің арасына біреу сөз тасып, араздастырғаны анықталғанда, ақсақал оларды татуластырып отырып мақалды айтады.
— Отбасында келіндер арасындағы түсінбеушілік бір туыстың екіұшты сөзінен шыққанын білген ене келіндеріне ескерту жасайды.