Үйірлі жылқы үрікпес.
«Үйірлі жылқы үрікпес.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Айғыр бастаған үйірдегі жылқы қасқыр жақындаса да, боран соқса да, бет-бетімен шашырап қашпайды: айғыр үйірін жиып, бір жерге топтайды, биелер құлындарын ортаға алады. Адамға ауысқанда мақал ортасы, ағайыны, бастаушысы бар адамның қиындық кезінде абдырамайтынын айтады. Жалғыз жүрген адам әр дыбыстан секем алса, елімен бірге жүрген жан сабырлы. Бұл — бірліктің, ұйымшылдықтың және жақсы басшының қадірі туралы мақал.
Образдар мен теңеулер
Үйір — бір айғырдың маңына жиналған бие, құлын, тайлардан құралған жылқы тобы. Айғыр үйірін қорғайды: бөтен айғырды, қасқырды жуытпайды, үркіп бөлінгенін қайырып әкеледі. Жылқы — тез шошитын мал, қатты қорықса, ұзаққа шауып кетеді; топтан бөлініп қалған жылқы оңай жем болады. Мақал осы табиғи айырманы «үйірлі» деген бір сөзбен ашады: қауіп сол, бірақ топтағы мал оған басқаша төтеп береді. «Үрікпес» етістігі дүрлігіп, бейберекет қашуды білдіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бірлікке шақырғанда, топтың күшін айтқанда қолданады. Ата-ана балаларына «бір-бірлеріңнен айырылмаңдар» деп, жаттықтырушы командасына, ақсақал ауыл жұртына қиын кезде осылай дейді. Үні сабырлы, сенім ұялатады. Мысалы: «Қорықпаңдар, бәріміз біргеміз. Үйірлі жылқы үрікпес». Жалғыз басты адамды кемсіту үшін айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Қыстауды боран басып, жарық сөнгенде, отағасы үй-ішін бір бөлмеге жинап, балаларды тыныштандырады.
— Аудандық жарыс алдында жас күрескерлер абыржығанда, бапкер бәрін ортаға жинап, бірге тұрсақ ешкімнен қорықпаймыз дейді.
— Су тасқыны қаупі төнгенде көршілер бір үйге жиналып, қап толтырып, бөгет салуға бірге кіріседі.