«Аға - бор, іні - тас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақалда екі нәрсе қатар қойылған: бор мен тас. Бор — ақ, жұмсақ, қолға тигенде үгіліп кетеді, тас — қатты, берік. Ағайынды екі адамның мінезіндегі айырма осылай көрсетілген: аға жұмсақ, кешірімді, інісінің қателігін көтеріп, бетіне баспайды, керек жерде иіле біледі; іні қатты, қайсар, жастықтың өжеттігімен тастай тұрады. Ағаның жұмсақтығы әлсіздік емес: үлкендікке сабыр мен кеңдік жарасады. Ал інінің қаттылығы жақсы жағынан алғанда — беріктік, ағасына тірек болу. Екі мінез бір шаңырақтың астында бірін-бірі толықтырады: бірі жұмсартады, бірі ұстап тұрады.
Образдар мен теңеулер
Бор — дала халқына таныс ақ, жұмсақ тау жынысы, әктастың бір түрі; онымен үй ағартқан, кейін балалар тақтаға жазған. Оның басты белгісі — ақтығы мен жұмсақтығы: саусақпен ұнтақтауға болады. Тас — керісінше, қаттылық пен табандылықтың белгісі: «тастай берік», «тас жүрек» дейміз. Мақал төрт сөзден тұратын қысқа қарсылықпен жасалған: бір жағында жұмсақ ақ бор, екінші жағында қатты тас. Екеуі де жер қойнауынан шыққан, тектес нәрселер, сол сияқты аға мен іні де бір тектен, бірақ мінезі екі түрлі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ағайынды адамдардың мінезін салыстырғанда айтылады: үлкені жұмсақ, көнгіш, кішісі қайсар, айтқанынан қайтпайтын болып шыққанда. Көбіне күлкімен, мейіріммен айтады, кейде ағаға «сен үлкенсің, сен иіл» деген ескертумен. Біреуді тас жүрек деп кінәлау немесе ағаны әлсіз деп мазақтау үшін қолданса, мақалдың реңкі бұзылады. Мысалы: «Үлкен ұлым айтқанға көне кетеді, кішісі айтқанынан қайтпайды — аға бор, іні тас деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Әке екі ұлын ертіп бақшаға барды: үлкені інісінің қателігін үндемей түзеп жүрді, кішісі ауыр қапты жалғыз көтеріп, ешкімге бермеді.
— Ана көршісіне екі ұлын айтып отыр: үлкені ұрысқанды көтере береді, кішісі бір сөзге бас имейді; көршісі күліп мақалды еске алды.