Адам зоры - тоғын,
Жылқының зоры - соғым.
«Адам зоры - тоғын, Жылқының зоры - соғым.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Күзде соғымға жылқының ең ірісі, ең семізі таңдалады, сондықтан «жылқының зоры — соғым» делінген. Адамдардың ішіндегі ең зоры — тоғын, яғни денесі ірі, бітімі мығым кісі. Мақал ірілікті екі тектің өз өлшемімен салыстыра отырып, әзілмен бір шындықты аңғартады: дене зорлығы, жылқыдағы семіздік сияқты, сырттан көрінетін белгі ғана, оның өзі әлі адамның қадірін анықтамайды. Мақал сирек айтылады, сондықтан оны осы салыстыру аясында абайлап түсінген жөн.
Образдар мен теңеулер
«Тоғын» — сөздіктерде денесі ірі, күшті, мығым кісі деп түсіндірілетін сирек сөз. «Соғым» — қыстың басында қысқы азыққа сойылатын семіз мал, көбіне жылқы; соғымға ауыл ең жақсы бағылған, етті жылқыны таңдайды. «Зор» мұнда ең ірісі, ең күштісі деген мағынада. Екі тармақ «тоғын — соғым» деп ұйқасып, адам мен жылқыны бір өлшемге — ірілікке салады, сол арқылы әзіл реңкі туады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне әзіл ретінде, денесі ірі, палуан тұлғалы кісіге қарап айтады. Кейде денесіне сеніп, ақыл мен ептілікті керек ететін іске салғырт қарайтын адамға жеңіл кекесін ретінде келеді. Үні — қалжың. Мысалы, ауыл палуанына досы: «Адам зоры — тоғын, жылқының зоры — соғым, сен тоғынсың ғой», — деп күледі. Денесі толық адамды кемсіту үшін айту орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Соғым сою кезінде ауыл жігіттері ең ірі жылқыны таңдайды. Олардың ішіндегі палуан денелі жігітке ақсақал әзілдеп осы мақалды айтады.
— Ауыл тойында күреске шыққан ірі денелі балуанды көргенде қарт көрермендер бір-біріне қарап, мақалды еске алады.
Jylqynyń zory - soǵym.