«Аздың атасы бір, көптің көрі басқа.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Аз адамның атасы бір — олар бір әкенің ұрпағы, бір тектің баласы, сондықтан ауызбірлігі мықты. Ал көптің көрі басқа — көп жұрттың әрқайсысының өз жолы, өз тағдыры, тіпті жерленер көрі де бөлек. Мақал шағын, туыс топтың біртұтас болатынын, ал үлкен, әр текті қауымда әркім өз қамын ойлайтынын айтады. Көпке сеніп, «бәрі бірге» деп ойлау әрқашан ақтала бермейді: қиын сәтте көп ішінде әркім өз басын күйттейді.
Образдар мен теңеулер
Ата — қазақ ұғымында тектің, рудың басы: «бір атаның баласы» деген сөз туыстықты, бір қазанда қайнағанды білдіреді. Көр — қабір; бір әулеттің зираты бір жерде болған, ал жат жұрттың көрі басқа жерде. Мақалда «аз — көп», «бір — басқа» қарсы қойылып, тіршіліктің басы (ата) мен соңы (көр) қатар алынған: аздың басы бір, көптің соңы бөлек. Осы шеткі екі бейне туыстық пен бөтендіктің айырмасын айқын көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Шағын әулеттің, бір ауылдың ауызбіршілігін мақтағанда немесе көп адам жиналған істе ұйымшылдықтың жоқтығын байқағанда айтылады. Көбіне ойлы, сәл ащы реңкпен естіледі. Мысалы, бір ағайынның тату тұрғанын көріп: «Аздың атасы бір, көптің көрі басқа — азбыз, бірақ біргеміз». Көпшілікті жамандау, басқа рудан шыққандарды бөтенсіту үшін айту орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Шағын ауылдың адамдары бір кісінің үйі өртенгенде бірден жиналып, үш күнде жаңа үй тұрғызды. Ақсақал мақалды айтты.
— Үлкен базарда біреудің сөмкесі ұрланғанда, жұрт қарап тұрды да, ешкім араласпады. Жәбірленген қарт осы мақалды күбірледі.
— Ағайынды жігіттерден құралған ауыл командасы жеңіске жетті, ал әр жерден жиналған мықты команда ауызбірлігі жоқтықтан жеңілді.