«Адам қырықта - қылау, елуде - елік.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мақал адамның жасқа келгенде сыртынан байқалатын өзгерісін айтады. «Қылау» — жұқа ақ қырау; қырық жасқа келгенде кісінің шашы мен сақалына алғашқы ақ «қырау» түседі, яғни ақ шаш көріне бастайды. «Елік» — жүні сұрғылт-қоңыр аң; елу жаста шаш еліктің түсіндей боз-сұрға айналады деп түсінуге болады. Сөйтіп мақал жас белгісін түске теңеп, өмірдің бір кезеңнен екіншісіне өткенін бейнелі жеткізеді. Мақал сирек айтылады, сондықтан оны осы жас белгілері тұрғысынан абайлап ұққан жөн.
Образдар мен теңеулер
Қазақ ақ шашты көбіне табиғаттағы суықпен салыстырады: «шашына қырау түсті», «басына қылау түсті». Қылау — таңертең шөп пен бұтаға қонатын жұқа ақ қырау, күздің белгісі; адам өмірінің күзі де осылай басталады. Екінші бейне — елік, қазақ даласы мен тауына таныс аң, оның жүні сұрғылт-қоңыр. Сандар мен бейнелердің бас дыбысы үндес: қырықта — қылау, елуде — елік. Осы үндестік мақалды жаттауға жеңіл етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жас мөлшері туралы әзіл-шыны аралас әңгімеде айтады: біреудің шашына ақ түскенін байқағанда, мерейтойда, құрдастар бас қосқанда. Үні — жеңіл әзіл, кейде жасқа деген ризашылық. Мысалы, қырыққа толған досына: «Қырықта — қылау дегендей, самайыңа ақ кіріпті ғой», — дейді. Жасын жасырғысы келетін кісіге көпшілік алдында айту әдепсіз болуы мүмкін.
Қолданылу жағдаяттары
— Қырық жасқа толған ағасының тойында інісі шашына түскен алғашқы ақты көрсетіп, осы мақалды айтып әзілдейді.
— Шаштаразда шебер елуден асқан тұрақты клиентіне шашының едәуір ағарғанын айтады. Ол күліп, мақалды еске алады.