Адамнан үлкен ат жоқ,
Наннан үлкен ас жоқ.

Негізгі мағынасы

«Ат» мұнда жылқы емес, атау, есім. Дүниеде «адам» деген атаудан үлкен, қадірлі ат жоқ, ал ас атаулының ішінде нанның орны бәрінен жоғары. Мақал адамды да, нанды да қастерлеуге шақырады: адамды қорлау — ең жоғары атауды қорлау, нанды аяқ асты ету — ырысты аяқ асты ету. Екі тармақ бір-бірін толықтырады: адамның тіршілігі нанмен, ал нанның қадірі адаммен.

Образдар мен теңеулер

Қазақ тілінде «ат» сөзі әрі мінетін жылқы, әрі есім, атақ мағынасын береді, сол себепті мақалды кей оқырман жылқы туралы деп қалады. Шын мәнінде, «адам» — ең ардақты атау. Нан қазақ дастарханында қасиетті: оны басуға, тастауға, төңкеріп қоюға болмайды, «нан ұрсын» деп ант береді, жерге түскен үзімді көтеріп, маңдайға тигізеді. Екі тармақ бірдей құрылған, «ат» пен «ас» сөздері дыбысы жағынан үндес.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды нанды ысырап еткен, қоқысқа тастаған балаға, сондай-ақ біреуді кемсітіп сөйлеген кісіге ескерту ретінде айтады. Үні — салмақты, тәрбиелік. Мысалы, нан қиқымын тастаған немересіне әжесі: «Адамнан үлкен ат жоқ, наннан үлкен ас жоқ. Нанды қастерле, балам», — дейді. Дастарқан басында, бата берерде де жиі естіледі.

Қолданылу жағдаяттары

— Мектеп асханасында балалар нанды бір-біріне лақтырып ойнайды. Аспаз әйел келіп, нанның қадірін айтып, осы мақалмен тоқтатады.
— Ауылдағы наубайханашы ата жас шәкіртіне нан илеуді үйретіп жатып, наннан үлкен ас жоқ екенін айтады.
— Базарда сатушы қарт кісіні менсінбей сөйлейді. Көрші сатушы оған адамнан жоғары атақ жоқ деп ескертеді.