Адам ұйымшыл, мал үйіршіл.
«Адам ұйымшыл, мал үйіршіл.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Мал үйірімен, табынымен жүреді: жалғыз қалған қой мазасызданып, үйірден адасқан жылқы өз тобын іздеп кісінейді. Адам да жалғыздықта емес, ұйымда, бірлікте күшті. Мақал адам мен малдың ортақ табиғатын салыстырып, адамға тән ерекшелікті көрсетеді: мал жай ғана бірге жүрсе, адам бірігіп, келісіп, ортақ іс тындырады. Ынтымақ, бірлік, ауызбіршілік — адамды адам ететін қасиеттің бірі.
Образдар мен теңеулер
«Үйір» — бір айғырдың басшылығындағы жылқылар тобы; «үйіршіл» — сол топтан ажырамайтын, тобын іздейтін мал. «Ұйымшыл» — бірігуге, келісіп іс істеуге бейім. Екі сөз дыбысы жағынан да жақын: ұйым — үйір, ұйымшыл — үйіршіл. Мақал осы үндестікке құрылған, сол себепті құлаққа жағымды, есте тез қалады. Жылқышы үйірден бөлінген малдың тез жоғалатынын біледі, мақал сол тәжірибеге сүйенеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бірлесіп іс бастарда, асар ұйымдастырғанда, ұжымды ынтымаққа шақырғанда айтады. Сондай-ақ жалғыз өзі бәріне жетпек болған кісіге ескерту ретінде де қолайлы. Үні — шақыру, кеңес. Мысалы, ауыл ақсақалы көпір жөндеуге жиналған жұртқа: «Адам ұйымшыл, мал үйіршіл, бірге болсақ, бір күнде бітіреміз», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда мектептің шатырын жабу үшін тұрғындар асар ұйымдастырады. Ақсақал жиналғандарға алғыс айтып, осы мақалмен сөзін аяқтайды.
— Футбол командасы әркім жеке ойнағандықтан ұтылып жүр. Бапкер үзілісте балаларды жинап, бірге ойнағанда ғана жеңетінін айтады.
— Шопан отардан бөлініп қалған қозыны қайтарып әкеліп, қасындағы ұлына мал да, адам да тобымен мықты деп түсіндіреді.