Қырқында қыр аспаған,
Елуінде ел аспас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адамның өмір жолына, қабілет пен қарқынға қатысты айтылған. «Қырқында қыр аспаған» дегені — қырық жасқа дейін бір белесті бағындыра алмаған, яғни үлкен жетістікке жете алмаған адам деген ұғым. «Елуінде ел аспас» — елуге келгенде де бұрынғы қалыптан аса алмаса, үлкен өзгеріс күту қиын деген астар бар. Мақал тура мағынасында жас мөлшерін атаса, астарлы мағынасында адамның мінезі, талабы, еңбекқорлығы мен өмірлік бағы әдетте ертерек білінеді дегенді білдіреді.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қыр» — өмірдегі кедергі, асу, белес бейнесі. «Қыр асу» — қиындықты жеңіп, биікке шығу деген тұрақты образ. Ал «ел асу» — көптің алдын орау, жұрттан озып шығу мағынасындағы әсерлі теңеу. Яғни мақал адамға жас кезде талаптанып, еңбектеніп, өз орнын табу керектігін тұспалдайды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл сөзді адамның қабілеті мен ынтасы уақытында көрінуі керек деген ойда қолданады. Мысалы, бір адам қырықтан асқанша мамандығын игермей, оқу да, еңбек те болмай жүрсе, жұрт оның «қырқында қыр аспаған» екенін айтып, уақытты бос жібермеуге шақырады.
Elýinde el aspas.