Темірді от,
ағашты мөр,
адамды сөз балқытады.

Негізгі мағынасы

Темір қаншама қатты болса да, отқа салса балқып, ұстаның қалауына көнеді. Мақал әр қатты нәрсенің өзін жұмсартатын күші болатынын айтады, ал адамды жібітетін күш — сөз. Ашулы кісі де, кекшіл, қырсық кісі де орынды, жылы, шынайы айтылған сөзден кейін райынан қайтады. Сөздің екі жүзі барын да ескерген жөн: жақсы сөз адамды жібітсе, ауыр сөз оны күйдіріп, жаралайды. Мақал күшпен емес, сөзбен жеткізуді, тілге сақ болуды ұнатады.

Образдар мен теңеулер

Мақал үш сатыдан тұрады: темір, ағаш, адам. Алғашқы екеуі — көшпелі тұрмыстың басты материалдары. Ұста темірді көрікпен қыздырып, балқытып, пышақ, қылыш, ер-тұрман әбзелін соққан. Ағаш та өз жөнімен көнеді: шебер оны қыздырып, буға ұстап иеді, кереге мен уық осылай майысады. Осы қатардың соңына адам қойылғанда, «балқыту» етістігі ауыс мағынаға көшеді: адамның жүрегі жібиді, көңілі жұмсарады. Тізбек тыңдаушыны бірте-бірте басты ойға — сөздің құдіретіне жетелейді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреуді күшпен емес, сөзбен көндіруге шақырғанда айтады: ата-ана мен мұғалім, екі жақты татуластырған ақсақал. Кейде ескерту ретінде де келеді: сөзіңе абай бол, адамды сөз балқытса, сөз күйдіреді де. Ешкім сөзге құлақ аспай тұрған қатаң жағдайда, мысалы біреуге зорлық жасалып жатқанда, мақалмен шектеліп қалу орынсыз. Мысалы: «Ұрыспа оны, жайлап сөйлес. Темірді от, адамды сөз балқытады».

Қолданылу жағдаяттары

— Екі көрші шекара үшін ұрсысып жатқанда, ауыл ақсақалы екеуін бір дастарханға отырғызып, сабырлы сөзбен татуластырады.
— Ұстаханада темір соғып тұрған әке ұлына отқа салынған темірді көрсетіп, ағасымен қалай сөйлесу керегін түсіндіреді.
— Ашуланып кеткен оқушыны мұғалім жазаламай, оңаша сөйлесіп, райынан қайтарады.