Би - шешендік туралы 221
Би-шешендік туралы мақал-мәтелдер әділдік, тапқыр сөз және елдік өнегені дәріптейді.
221
Мақал-мәтел
76.4K
Қаралым
345
Орташа
Ең көп оқылған
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
Негізгі мағынасы Ханның басын хан алар, қардың басын қар алар деген сөз: тең күш тек теңге ғана жеңіледі. Ханды…
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
Негізгі мағынасы Екі елді татуластыру да, жауластыру да арадағы хабаршыға байланысты. Елші сөзді әдеппен, ақылмен…
Тура биде туған жоқ,
Туғанды биде иман жоқ.
Туғанды биде иман жоқ.
Негізгі мағынасы Әділ, тура би үшін туыс пен жаттың айырмасы жоқ: ол дауды кімнің кім екеніне қарап емес, ақиқатқа…
Би екеу болса, дау төртеу болады.
Негізгі мағынасы Бір дауға екі би кіріссе, дау шешілудің орнына көбейеді: әр би өз көзқарасын қорғап, екі жақтың…
Бас кеспек болса да,
Тіл кеспек жоқ.
Тіл кеспек жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз еркіндігін, шындықты айту құқығын дәріптейді. Тура мағынасында адамға зорлық жасалса да…
Сұрыптау:
Азған елге жазған би болады.
Негізгі мағынасы Азғындаған, берекесі мен адалдығы кеткен елге сондай бейшара, жолдан тайған би келеді. Мақал басшы мен…
Айқай әділдіктің белгісі емес.
Негізгі мағынасы Айқайлап сөйлеу әділдікке жетелемейді, керісінше ақиқаттың салмағын төмендетуі мүмкін. Мақалдың тура…
Ақ дегені - алғыс,
Қара дегені - қарғыс.
Қара дегені - қарғыс.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: біреудің «ақ» деген сөзі де, «қара» деген сөзі де жұртқа өтімді, яғни оның…
Ақкөңілден би қойсаң,
Бұрылмас сөзге арадан.
Қара жүректен би қойсаң,
Аузы кеппес парадан.
Бұрылмас сөзге арадан.
Қара жүректен би қойсаң,
Аузы кеппес парадан.
Негізгі мағынасы Ақ көңіл, адал адамды би етіп қойсаң, ол ортадан бұрылмайды: екі жақтың сөзін тең тыңдап, біреуіне…
Ақсақалды ауыл азбас.
Негізгі мағынасы «Ақсақалды ауыл азбас» деген мақал ауылдың, елдің берекесі сыйлы ақсақалдың сөзіне, ақылына…
Күнде бір мақал
«Би - шешендік туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Ақсақалдың назасына қалма,
Сақалының ағы ұрады.
Патшаның жазасына қалма,
Өзі ұрмаса, астындағы тағы ұрады.
Сақалының ағы ұрады.
Патшаның жазасына қалма,
Өзі ұрмаса, астындағы тағы ұрады.
Негізгі мағынасы Мақал екі ескерту айтады. Біріншісі: ақсақалды ренжітіп, оның назасына қалма — оның ақ сақалы, жасы…
Ақылды мен ақылды,
Ақыл жәйін кеңесер;
Ақылсыз бен ақылсыз
Ақыл таппай егесер.
Ақыл жәйін кеңесер;
Ақылсыз бен ақылсыз
Ақыл таппай егесер.
Негізгі мағынасы Екі ақылды кездессе, ақылдың жайын кеңеседі, яғни іс туралы байыпты ақылдасады. Екі ақылсыз кездессе…
Ақылсыз би болмас,
Сәулесіз үй болмас.
Сәулесіз үй болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, ақылы жоқ адам би бола алмайды, ал жарығы жоқ үй тіршілікке…
Ақын ғаріп емес пе,
Байды өтірік мақтаса.
Заман ғаріп емес пе,
Әділдіктен аттаса.
Байды өтірік мақтаса.
Заман ғаріп емес пе,
Әділдіктен аттаса.
Негізгі мағынасы Байды өтірік мақтап, сөзін сатқан ақын — ғаріп, бейшара; әділдіктен аттап кеткен заман да сондай…
Алдынан дау,
Артынан сөз кетпеген.
Артынан сөз кетпеген.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ішінде аты шыққан, көптің көзіне түскен адам туралы айтады. Оның алдыңғы жағында да…
Аллаға жағайын десең , азаның болсын ,
Қазыға жағайын десең , қазаның болсын.
Қазыға жағайын десең , қазаның болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуге ұнау, көңілін табу үшін белгілі бір нәрсең болуы керек деген ой…
Алмас қылыш - майданда серік,
Асыл сөз - майданда да, сайранда да серік.
Асыл сөз - майданда да, сайранда да серік.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: соғысқа түскен батырға алмас қылыш қалай қажет болса, адамға жақсы, орынды…
Арғымақ аттың баласы,
Аз оттап, көп жусайды.
Хан, төренің баласы,
Аз сөйлеп, көп тыңдайды.
Аз оттап, көп жусайды.
Хан, төренің баласы,
Аз сөйлеп, көп тыңдайды.
Негізгі мағынасы Арғымақ тұқымды аттың құлыны аз оттап, көп жусайды, хан мен төренің баласы аз сөйлеп, көп тыңдайды…
Арқанның ұзыны, сөздің қысқасы жақсы.
Негізгі мағынасы Арқанның ұзын болғаны пайдалы, ал сөздің қысқа болғаны тиімді деген ой айтылады. Яғни, адам ойды артық…
Артық сөйле, кем сөйле,
Таразыдай тең сөйле.
Таразыдай тең сөйле.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орнымен айтуға үйретеді. Тура мағынасында «артық сөйлеме, кем сөйлеме» деп, сөйлеу…
Асабасы жоқ асқа жарымайды,
Қасабасы жоқ басқа жарымайды.
Қасабасы жоқ басқа жарымайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — той-томалақта асаба болмаса, ас та өз ретімен өтпейді; ал қасаба болмаса…
Асылды зергер, ерді ер таниды.
Негізгі мағынасы Асыл тасты, алтын мен күмістің нағыз-жалғанын зергер ғана айыра алады; ердің де құнын басқа бір ер…
Аталы сөз атан түйеге татиды.
Негізгі мағынасы Аталы сөз дегеніміз — терең ойдан туған, өмір тәжірибесіне сүйенген, салмақты да орынды айтылған сөз…
Атаңның құлы болса да,
Әділдікке басыңды и.
Әділдікке басыңды и.
Негізгі мағынасы Мақал әділдіктің алдында адамның тегі мен дәрежесі есепке алынбайтынын айтады. «Атаңның құлы болса да»…
Атты арбада көр,
Жігітті ордада көр.
Жігітті ордада көр.
Негізгі мағынасы Аттың шын күшін арбаға жеккенде, ауыр жүк тартқанда көресің, ал жігіттің шын қасиеті ордада, яғни ел…
Аузынан мәйегі түскен.
Негізгі мағынасы «Аузынан мәйегі түскен» деген тіркес сөзі өте жұғымды, мазмұны терең, айтқаны өтімді адамға қатысты…
Аюға бас үйреткен - таяқ,
Молдаға намаз үйреткен - тамақ.
Молдаға намаз үйреткен - тамақ.
Негізгі мағынасы Аюды бас июге таяқ үйретеді, молданы намазға тамақ үйретеді. Мақал әр мінездің артында оны қозғайтын…
Әділ биде әзіл жоқ.
Негізгі мағынасы Әділ би дау қарағанда әзілге, жеңіл сөзге бармайды: оның әр сөзі шешім, әр шешімі біреудің малы…
Әділ бидің кегі жоқ.
Негізгі мағынасы Әділ бидің ешкімге кегі жоқ дейді. Ол үкімді жеке өкпесіне, ескі араздығына қарап айтпайды: кеше өзін…
Әділ би халық үшін,
Залым би құлқын үшін.
Залым би құлқын үшін.
Негізгі мағынасы Әділ би халық үшін қызмет етеді: дауды ел тыныштығы мен ақиқат үшін шешеді. Ал залым би құлқын үшін…
Әділдік - ана сүті.
Негізгі мағынасы «Әділдік - ана сүті» деген мақал әділдіктің адамға ең кішкентай кезден-ақ сіңуі керек қасиет екенін…
Әділдікке жан құрбан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — әділдік үшін адам өз жанын да қиюға дайын деген ойды білдіреді. Астарлы…
Әділдіксіз қайыр жоқ.
Негізгі мағынасы Әділдік жоқ жерде шын береке де, тұрақты игілік те болмайды. Бұл мақал тура мағынасында бір істің әділ…
Әділетсіз ұлықтан,
Қайырымды би артық.
Қайырымды би артық.
Негізгі мағынасы Әділетсіз ұлықтан қайырымды би артық дейді. Ұлық — жоғары лауазымды, үлкен билігі бар бастық; ол…
Әділет тілесе, атаңның да айыбын айт.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әділдіктің бәрінен биік тұруы керегін айтады. Егер адам шын әділдік іздесе, туыстыққа…
Әділетті үйрену де бар,
Әділеттен жирену де бар.
Әділеттен жирену де бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әділеттің адам өміріндегі орнын көрсетеді. Бір жағынан, адам әділдікті танып, оны үйреніп…
Әділін айтып, ағына тоқтайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал шындықты жасырмай, әділ сөзге тоқтауды білдіреді. Адам бір іске баға бергенде, өз пайдасын…
Әділ істің арты игі.
Негізгі мағынасы «Әділ істің арты игі» деген мақалдың тура мағынасы — әділ, дұрыс жасалған істің соңы жақсы болады…
Әділ кісіге әркім-ақ бажа.
Негізгі мағынасы «Әділ кісіге әркім-ақ бажа» деген мақал әділ, турашыл адамның бәріне бірдей жағымды болатынын…
Әділ кісі өзіне қатты, өзгеге тәтті.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әділ, турашыл адамның өзіне талапты, тәртіпті болатынын білдіреді. Ол алдымен өз мінін…
Әділсіз болса, би оңбас,
Әйелсіз болса, үй оңбас.
Әйелсіз болса, үй оңбас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі ойды қатар айтады. Біріншісі: би әділ болмаса, ел ісі түзелмейді, өйткені би — дауды…
Әкімнің көзінде болма,
Көңілінде бол.
Көңілінде бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — басшының көзінде көрініп, сырттай ғана байқалып жүрудің қажеті жоқ, ең…
Әлділігіңе сенбе, әділдігіңе сен.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға күш-қуатқа, дәулетке не сыртқы беделге тым сеніп кетпеуді ескертеді. «Әлділігің»…
Әр ханның тұсында бір сұрқылтай.
Негізгі мағынасы Қай ханның заманын алсаң да, оның жанынан бір сұрқылтай табылады дейді мақал. Сұрқылтай сөзінің көне…
Әулекі би ат үстінен билік айтар.
Негізгі мағынасы Әулекі, яғни жеңілтек, байсалсыз би дауды тыңдап, екі жақтың сөзін салмақтамай, аттан түспей-ақ…
Бұл санатқа би мен шешеннің болмысын, сөз құдіретін, әділ биліктің өлшемін танытатын қазақ мақал-мәтелдері жинақталған. Би — дау-дамайды бітіммен шешкен, елдің ынтымағын ойлаған төре; шешен — ойды ұтқыр жеткізіп, жұртты бірлікке бастаған сөз зергері. Сондықтан бұл тақырыптағы нақылдар ақыл, парасат, дәлел мен жауапкершілікті алға шығарады.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.