Би - шешендік туралы 221
Би-шешендік туралы мақал-мәтелдер әділдік, тапқыр сөз және елдік өнегені дәріптейді.
221
Мақал-мәтел
73.4K
Қаралым
332
Орташа
Сұрыптау:
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені — ел…
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ел арасындағы татулықты орнату да, араздықты күшейту де хабар…
Би екеу болса, дау төртеу болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір істі екі би қатар қарап, әрқайсысы өз айтқанын дұрыс көрсе, дау одан…
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ісінде әр адамның өз орны болатынын білдіреді. Батыр — қиын сәтте қол бастап, елді…
Би болмасаң болма,
Би түсетін үй бол.
Би түсетін үй бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында: егер ел ісіне араласатын би, төреші, сөз ұстар адам болмасаң, оған…
Тура биде туған жоқ,
Туғанды биде иман жоқ.
Туғанды биде иман жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әділдік пен адалдықты жоғары қояды. Тура би — туысына, досына, өз мүддесіне қарамай…
Киіз кімдікі болса, білек сонікі,
Ауыз кімдікі болса, сөз сонікі.
Ауыз кімдікі болса, сөз сонікі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — киіз кімнің меншігі болса, оны көтеріп, пайдалану да соған тиесілі; ауыз…
Сөз тапқанға қолқа жоқ.
Негізгі мағынасы «Сөз тапқанға қолқа жоқ» деген мақал тапқыр, орынды сөйлей білетін адамға ешкімнің дауы, бөгеті жоқ…
Шешеннің нақылы ортақ,
Көсемнің ақылы ортақ.
Көсемнің ақылы ортақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың түйіні — халыққа пайдалы сөз де, пайдалы ой да жеке бір адамға ғана емес, көпке ортақ…
Күлтөбеде күнде жиын.
Негізгі мағынасы «Күлтөбеде күнде жиын» деген мақал елдің маңызды ісі, ортақ сөзі мен шешімі жиі бас қосу арқылы…
Патша залым болса, жұрт тозады,
Патша ғалым болса, жұрт озады.
Патша ғалым болса, жұрт озады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал биліктің, басшылықтың ел тағдырына тікелей әсер ететінін айтады. Патша немесе ел басқарған…
Бас кеспек болса да,
Тіл кеспек жоқ.
Тіл кеспек жоқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз еркіндігін, шындықты айту құқығын дәріптейді. Тура мағынасында адамға зорлық жасалса да…
Арғымақ аттың баласы,
Аз оттап, көп жусайды.
Хан, төренің баласы,
Аз сөйлеп, көп тыңдайды.
Аз оттап, көп жусайды.
Хан, төренің баласы,
Аз сөйлеп, көп тыңдайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға да, арғымақтың баласына да бір ортақ қасиетті меңзейді: тектілік дабырамен емес…
Би жоқта құл жүреді жораға,
Ит жоқта шошқа үреді қорада,
Ит жоқта шошқа үреді қорада,
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ел ішінде би, яғни әділ төреші болмаса, төменгі дәрежедегі, әлсіз не теріс…
Аюға бас үйреткен - таяқ,
Молдаға намаз үйреткен - тамақ.
Молдаға намаз үйреткен - тамақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал біреуді белгілі бір іске көндіру не үйрету үшін тек сөз жеткіліксіз, кейде күш, ынта немесе…
Жүздің көркі - сақал,
Сөздің көркі - мақал.
Сөздің көркі - мақал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сыртқы көріністің де, ойдың да өз сәні болатынын айтады. Жүзге сақал жарасқандай, сөзге…
Есім ханның ескі жолы,
Қасым ханның қасқа жолы.
Қасым ханның қасқа жолы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі ханды — Есім хан мен Қасым ханды — елге үлгі болған әділ заң, тәртіп және басқару…
«Жақсымын» деп мақтанба, халық айтпай, «Батырмын» деп мақтанба, барып қайтпай.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды өз ісіне өзі баға беріп, орынсыз мақтанудан сақтандырады. «Жақсымын» деп айту аз…
Тіл - елшінің қылышы.
Негізгі мағынасы «Тіл - елшінің қылышы» деген мақал сөздің елшілік ісіндегі ең күшті құрал екенін білдіреді. Тура…
Қара қылды қақ жарған.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында «қара жіпті қақ ортасынан дәл бөлу» дегенді білдіргенімен, астарлы мағынасы…
Хан екі айтса, қадірі кетеді,
Қараша екі айтса, ары кетеді.
Қараша екі айтса, ары кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік иесі мен қарапайым адамның сөзі бірдей таразыға түспейтінін аңғартады. Хан, төре…
Ақ дегені - алғыс,
Қара дегені - қарғыс.
Қара дегені - қарғыс.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: біреудің «ақ» деген сөзі де, «қара» деген сөзі де жұртқа өтімді, яғни оның…
Шешеннің сөзі ортақ.
Негізгі мағынасы «Шешеннің сөзі ортақ» деген мақал сөзге жүйрік, ойы ұшқыр адамның айтқаны көпшілікке түсінікті, бәріне…
Көп шуылдақ не табар,
Билемесе бір кемел.
Билемесе бір кемел.
Негізгі мағынасы Бұл мақал көп даурығып, бос шу шығару адамның ісін ілгері бастырмайтынын айтады. Ауызбен көп сөйлеп…
Екі тізгін, бір шылбыр.
Негізгі мағынасы Екі тізгін, бір шылбыр деген сөздің тура мағынасы — атты басқаруға арналған құралдар. Астарлы мағынасы…
Түгел сөздің түбі бір,
Сөз атасы - Майқы би.
Сөз атасы - Майқы би.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — барлық сөздің түбі, бастауы бір екені, ал сөз өнерінің арғы атасы Майқы…
Төре - төр иесі.
Негізгі мағынасы «Төре - төр иесі» деген мақалдың тура мағынасы — төрде отыратын, ел алдында орны бар адам төрдің иесі…
Хан қарашасыз болмас,
Дау арашасыз болмас.
Дау арашасыз болмас.
Негізгі мағынасы Хан да, қараша да ел ішінде бірге өмір сүреді, сондықтан билік те халықсыз болмайды. Ал дау-дамай…
Жасы кішіні ақылы асса аға тұт.
Негізгі мағынасы Жасы кіші болса да, ақылы толып, парасаты жоғары адамды үлкен деп құрметте деген ой айтылады. Мұнда…
Сөйлей білмес жаманның
Сөзі өтпес бір пышақ.
Сөз білетін адамның
Әр сөзіне бір тұсақ.
Сөзі өтпес бір пышақ.
Сөз білетін адамның
Әр сөзіне бір тұсақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз қадірін білмейтін, ойсыз сөйлейтін адамның сөзі елге өтпейтінін айтады. Ондай кісінің…
Керуенбасы білікті болса, түйе азбайды;
Қолбасы білікті болса, сарбазы азбайды.
Қолбасы білікті болса, сарбазы азбайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: керуенді бастап жүрген адам тәжірибелі, сауатты болса, түйелер де жолдан…
Жүзден біреу - шешен,
Мыңнан біреу - көсем.
Мыңнан біреу - көсем.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сирек кездесетін ерекше адамдар туралы айтады. Жүз адамның ішінен біреуі ғана сөзге ұста…
Куәлі істі куә табар,
Куәсіз істі күмән табар.
Куәсіз істі күмән табар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір істің шындығын дәлелдейтін куә болса, соған сенуге болады; ал куә жоқ…
Көргені жақсы көш бастар.
Негізгі мағынасы «Көргені жақсы көш бастар» деген мақал тәжірибесі мол, тәрбиесі дұрыс, өмірден сабақ алған адам қиын…
Алмас қылыш - майданда серік,
Асыл сөз - майданда да, сайранда да серік.
Асыл сөз - майданда да, сайранда да серік.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: соғысқа түскен батырға алмас қылыш қалай қажет болса, адамға жақсы, орынды…
Ақылды мен ақылды,
Ақыл жәйін кеңесер;
Ақылсыз бен ақылсыз
Ақыл таппай егесер.
Ақыл жәйін кеңесер;
Ақылсыз бен ақылсыз
Ақыл таппай егесер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ақылды адамдардың дауласуға емес, мәселені ақылмен шешуге бейім болатынын айтады. Олар…
Көпке сөзің ұнаса - шешендіктің белгісі ,
Көп ішінде сөйлеген - көсемдіктің белгісі.
Көп ішінде сөйлеген - көсемдіктің белгісі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал көптің алдында сөйлей білу мен ойды ұтымды жеткізудің қадірін айтады. Егер айтқан сөзің…
Тілдің майын тамызып,
Сөздің балын ағызып,
Қас шешендер сөз айтар.
Сөздің балын ағызып,
Қас шешендер сөз айтар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал нағыз шешен адамның сөзді өте көркем, әсерлі, шебер айтып, тыңдаушыны баурап алатынын…
Куәлі істі куә табар,
Куәсіз істі күмән табар,
Одан болмаса, иман табар.
Куәсіз істі күмән табар,
Одан болмаса, иман табар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әділдік пен шындықтың дәлелге сүйенетінін айтады. Егер істің куәсі болса, ақиқат тез…
Молдалының тілі - сының,
Төрелінің тізі - сынық.
Төрелінің тізі - сынық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қоғамдағы екі түрлі топтың мінезін астарлап көрсетеді. Біріншісі — молда, яғни діндар адам…
Ең көп оқылған
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік пен күшке қатысты әділдік пен заңдылықты меңзейді. «Ханның басын хан алар» дегені — ел…
Елдестірмек - елшіден,
Жауластырмақ - жаушыдан.
Жауластырмақ - жаушыдан.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ел арасындағы татулықты орнату да, араздықты күшейту де хабар…
Би екеу болса, дау төртеу болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір істі екі би қатар қарап, әрқайсысы өз айтқанын дұрыс көрсе, дау одан…
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ел ісінде әр адамның өз орны болатынын білдіреді. Батыр — қиын сәтте қол бастап, елді…
Би болмасаң болма,
Би түсетін үй бол.
Би түсетін үй бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында: егер ел ісіне араласатын би, төреші, сөз ұстар адам болмасаң, оған…
Бұл санатқа би мен шешеннің болмысын, сөз құдіретін, әділ биліктің өлшемін танытатын қазақ мақал-мәтелдері жинақталған. Би — дау-дамайды бітіммен шешкен, елдің ынтымағын ойлаған төре; шешен — ойды ұтқыр жеткізіп, жұртты бірлікке бастаған сөз зергері. Сондықтан бұл тақырыптағы нақылдар ақыл, парасат, дәлел мен жауапкершілікті алға шығарады.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.
Би-шешендікке қатысты мақал-мәтелдерде билік айту мәдениеті, тыңдай білу, орнымен сөйлеу, уәждің мықтылығы және әділдіктің салмағы кең көрініс табады. Олар жастарды тіл ұстартуға, дау үстінде сабыр сақтауға, сөзді шындық пен арға сүйеп айтуға баулиды. Бұл нақылдар күнделікті қарым-қатынаста да, тәрбиелік мақсатта да шешендік дәстүрдің мәнін терең ұғындыруға көмектеседі.