Жатып алған қонақ жараспас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Жатып алған қонақ жараспас» деген мақал қонақтың да, үй иесінің де шегін білуді ескертеді. Тура мағынасында: қонақ бір-екі күн аялдап, жөн-жоралғысын жасап кеткені дұрыс, ал ұзақ жатып алу үй иесіне ауырлық түсіреді. Астарлы мағынасы: келген жерінде орынсыз созылып, ыңғайсыздық туғызатын адам елге де, жұртқа да сүйкімді болмайды. Қазақ үшін қонақ — құрметті, бірақ құрметтің де өлшемі бар.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жатып алған» сөзі қимылсыз, қоныстанып алған, кетуге ықыласы жоқ адамды бейнелейді. «Жараспас» дегені — мұндай мінездің әдепке, қонақтық тәртіпке үйлеспейтінін көрсетеді. Яғни мақал қонақжайлықты жоққа шығармайды, керісінше, сыйластықтың шегін сақтауды үйретеді.
Қазіргі өмірде
Бүгін де бұл мақал үйде, жұмыста, туыстар арасында орынсыз созылған қонақтауға немесе біреудің кең пейілін пайдаланып кетуге қатысты айтылады. Мысалы, алыс туысқаны бір аптаға келіп, кету жайын ойламай, үй иесінің тірлігіне кедергі келтірсе, үлкендер осы мақалмен ескерту жасайды. Мағынасы — сыйды қадірле, бірақ өз орныңды біл.