Жігіт - әулет жалғасы,
Қыз - қырық жеті.

Негізгі мағынасы

Мақал ескі қазақ қоғамындағы ұл мен қыздың орнын салыстырады. Жігіт — әулеттің жалғасы: әке шаңырағында қалып, ата-баба атын, руды, мал-мүлікті ары қарай жалғайды. Ал «қыз — қырық жеті» дегені қалыңмалға қатысты: айттырылған қыз үшін күйеу жағы қырық жеті бас мал берген. Яғни қыз өз әулетін жалғамайды, ол жат жұртқа ұзатылады, бірақ оның орнына үйге қалыңмал келеді. Мақал сол кездегі ер жағынан жалғасатын туыстық жүйені көрсетеді. Бүгін ол қызды малмен өлшегендей естіліп, біржақты көрінеді.

Образдар мен теңеулер

«Қырық жеті» — бұрынғы қалыңмалдың атауы, «Қазақ әдеби тілінің сөздігінде» де осы мағынада берілген; оның құрамына жылқы, құлынды бие сияқты ірі мал кірген. Мақал екі жолды қысқа анықтама түрінде қатар қояды: «жігіт — жалғасы», «қыз — қырық жеті». Бірінші бейне — ағаштың діңі мен бұтағындай ұрпақ сабақтастығы, екіншісі — нақты сан, мал есебі. Осы қарама-қайшылық ұлдың орнын тұрақты, қыздың орнын бір реттік құн ретінде көрсетеді. Қызды «жат жұрттық» деу де осы ұғыммен байланысты.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін мақал күнделікті сөзде сирек айтылады, көбіне этнография, салт-дәстүр, қалыңмал туралы сабақта бұрынғы қоғамды түсіндіру үшін мысал ретінде келтіріледі. Оны қыз баланың қадірін төмендету үшін айту орынсыз әрі ренжітеді: қазір ұл да, қыз да ата-ананың тең ұрпағы. Мұғалім оны тарихи тұрғыдан талдай алады. Мысалы: «Бұрын айттырылған қызға қырық жеті бас қалыңмал берілген, сондықтан қыз — қырық жеті деп айтқан».

Қолданылу жағдаяттары

— Тарих сабағында мұғалім қалыңмал дәстүрін түсіндіріп, оқушыларға «қырық жеті» деген сөздің мәнін ашады.
— Ауылда ұзатылатын немересіне әжесі бұрынғы қалыңмал туралы әңгімелеп, қазір заман басқа екенін күліп айтады.
— Өлкетану мұражайында экскурсовод құда түсу салтын көрсетіп тұрып, келушілерге бұрынғы қалыңмалдың мөлшерін айтып береді.