«Жиеннің назары жаман.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жиенді ренжіту кесірлі іс деп саналған: оның көңіліне қаяу түссе, өкпелі көзқарасы нағашы жұртқа жақсылық әкелмейді. Халық сенімінде нағашылар жиенді ренжітпеуі керек, оның өкпесі мен назары ауыр тиеді деп ойлаған. Сол себепті жиен келгенде оны құр қол қайтармай, сұрағанын беріп, көңілін табады. Мақалда жиеннің жаман адам екені емес, оның көңілін қалдырмау маңызы айтылған: жиенге деген құрмет — ана жағына, қыз балаға деген құрмет.
Образдар мен теңеулер
«Назар» — көзқарас, көңіл аудару; мұнда ренжіген, өкпелі көзқарас мағынасында. Қазақтың ырым-тыйымдарында адамның көңілі мен көзқарасының күші туралы сенім көп: «көз тиеді», «қарғыс атады», «обалы бар». Жиеннің назары да осындай сенімдер қатарында: нағашы жұрт үшін жиен киелі, оның өкпесі ырысқа зиян. Мақал үш сөзден тұрады, қысқа, ырымға тән үкім сарынымен айтылады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жиен ренжіп кеткенде, не нағашыларға оны құрметтеуді еске салғанда айтылады. Реңкі — сақтық, кейде жартылай әзіл. Жиеннің әр еркелігін көтеріп, оны бұзу үшін, «бәрін бер» деп талап етуге қолдану орынсыз. Мысалы: «Жиенің бір қой сұраса, бере сал, ренжітпе; жиеннің назары жаман».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда жиені сыйлық алмай қалып, өкпелеп кеткенде, нағашы әжесі артынан кісі жіберіп, шапан жапқызды.
— Нағашы ағасы жиені таңдаған лақты бермей қойғанда, жеңгесі оған мақалды айтып, райынан қайтарды.