Жетім қозы емеген.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: анасыз қалған жетім қозы еміп, тоя алмайды, өйткені оны бағап-қағып, бауырына басатын енесі жоқ. Астарлы мағынасы: панасыз, қорғансыз қалған жанның тіршілігі ауыр болады; қамқорлық көрмеген адам жетімсіреп, тірекке мұқтаж күй кешеді. Халық бұл сөз арқылы мейірімнің, жанашырлықтың, қорған болудың маңызын аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жетім қозы» — әлсіз, күтімге мұқтаж, жалғыз қалған бейненің символы. Қозының еміп үлгермеуі — қамқорлықтың жоқтығын, тірек болар адамның болмауын білдіреді. Қазақ танымында қозы — нәзіктік пен пәктіктің белгісі, сондықтан жетім қозының күйі адам баласының қорғансыз шағымен салыстырылады. Осы арқылы мақал жүрекке әсер ететін аяныш пен жауапкершілік сезімін оятады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал ата-анасынан, жақынынан айырылған не қолдаусыз қалған адамға жанашыр болу керек деген ойды жеткізуде қолданылады. Мысалы, сыныптастары жетім оқушыны шеттетпей, мерекеде бірге қамқорлық көрсетсе, «жетім қозы емеген» деп оның жалғыздықтың қиындығын еске салып, мейірімге шақыруға болады.