«Жетім қозы түртіншек.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Енесі өлген не енесі бауырына баспаған қозы қорада әр саулықтың желініне тұмсығын тығып, ембекке талпынады. Бөтен саулықтар оны итеріп, сүзіп қуады, бірақ ол аш болғандықтан қайта-қайта түртіне береді. Мақал осы көрініспен жетім, қамқорсыз қалған жанның өз несібесін өзі іздеп, әр есікті қағуға мәжбүр болатынын айтады. Кейде ол әр істе, әр әңгімеге киліге беретін адамды сипаттауға да айтылады; бірақ түп мағынасында кінә жетімде емес, оның жағдайында.
Образдар мен теңеулер
Жетім қозы — көктемгі төлдеудің таныс көрінісі. Саулық өз қозысын иісінен таниды, бөгде қозыны емізбейді. Сондықтан шопандар жетім қозыны басқа саулыққа телиді: өлген қозының терісін жамылдырып, иісін ауыстырады, не бөтелкемен асырайды. «Түртіншек» сөзі «түрту» етістігінен шыққан: тұмсығымен түртіп, тықпалап, жанға жабыса беретін. Мақал осы бір сөзбен қамқорсыздықтың мінез қалыптастыратынын көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жетім балаға, жалғыз қалған адамға жанашырлықпен, оның мінезін түсіну үшін айтады: қамқоры жоқ жан сұраудан ұялмайды, әр жерден пана іздейді. Кейде әркімге жабысқан, әр шаруаға киліккен адам туралы жеңіл кекесінмен де айтылады. Мысалы: «Ол баланың тықпалағанына ренжімеңіз, жетім қозы түртіншек». Жетімді жазғыру, кемсіту үшін айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Көктемгі төлдеуде шопан саулықтан саулыққа жүгіріп жүрген жетім қозыны ұстап, оны бөтелкемен өзі асырайды.
— Тойда интернаттан келген бала әр үлкеннің қасына барып әңгімеге араласқанда, бір апа оны жанына отырғызып, табақтан ет ұсынады.
— Ата-анасы алысқа жұмысқа кеткен бала мектепте әр мұғалімнен көмек сұрағанда, сынып жетекшісі оны қамқорлығына алады.